डीजे म्हणजे नेमके काय?

डीजे नेमका काय करतो? जाणून घ्या

डीजे म्हणजे ‘डिस्क जॉकी’. रेकॉर्डेड संगीत निवडणे, गाणी एकमेकांत मिसळणे, ताल जुळवणे आणि श्रोत्यांसमोर संगीत सादर करणे हे डीजेचे मुख्य काम. सुरुवातीच्या काळात ‘डिस्क’ म्हणजे ग्रामोफोन रेकॉर्ड, तर ‘जॉकी’ म्हणजे ते नियंत्रित करणारी व्यक्ती, असा त्याचा अर्थ होता. आता व्हिनाइल, सीडीऐवजी डिजिटल फाइल्स, मिक्सर, कंट्रोलर आणि संगणकाच्या मदतीने संगीत सादर केले जाते.

अमेरिकेतून रेडिओच्या माध्यमातून सुरुवात

डीजे संस्कृतीची मुळे रेडिओ प्रसारणात असल्याचे मानले जाते. १९३५ मध्ये अमेरिकेतील न्यूयॉर्कमधील डब्ल्यूएनइडब्ल्यू रेडिओवर मार्टिन ब्लॉक यांनी ‘मेक बिलिव्ह बॉलरूम’ कार्यक्रमातून रेकॉर्डवरील संगीत सादर केले. प्रत्यक्ष वाद्यवृंद वाजत असल्याचा आभास निर्माण करणारी त्यांची पद्धत लोकप्रिय झाली. ‘डिस्क जॉकी’ हा शब्दही त्यांच्या संदर्भात वापरला गेल्याचे मानले जाते. मात्र, रेकॉर्डवरील संगीत लोकांपर्यंत पोहोचवण्याची परंपरा त्याआधीच सुरू झाली होती. थेट प्रेक्षकांसमोर रेकॉर्ड वाजवण्याच्या सुरुवातीच्या प्रयोगांपैकी काही प्रयोग १९४०च्या दशकात इंग्लंडमध्ये झाले. त्यामुळे ‘पहिला डीजे’ कोण, याबाबत वेगवेगळे दावे आहेत.

गणेशोत्सवापासून विविध उत्सवांपर्यंत

महाराष्ट्रात सार्वजनिक गणेशोत्सवाला १८९३ पासून व्यापक स्वरूप मिळाले. पुढे बँड, ढोल-ताशे, लाउडस्पीकर आणि आधुनिक ध्वनिव्यवस्थेचा वापर वाढत गेला. गणेशोत्सवाबरोबरच दहीहंडी, नवरात्र, मिरवणुका आणि अन्य सार्वजनिक कार्यक्रमांतही डीजेचा वापर वाढला आहे. त्यामुळे उत्सवाचा जल्लोष आणि नागरिकांचा शांततेचा अधिकार यांच्यात समतोल राखण्याचा प्रश्न निर्माण झाला आहे.

डीजे आणि ढोल-ताशांमध्ये फरक

ढोल-ताशे हे पारंपरिक आणि प्रत्यक्ष कलाकारांकडून वाजवले जाणारे वाद्यसंगीत आहे. डीजेमध्ये रेकॉर्डेड संगीत, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, अॅम्प्लिफायर आणि स्पीकर्सचा वापर होतो. विशेषतः मोठ्या बास स्पीकर्समधून निघणारा कमी वारंवारतेचा आवाज दूरपर्यंत पोहोचतो. मात्र, ढोल-ताशांचा आवाजही मोठा असू शकतो. त्यामुळे ध्वनिप्रदूषण ठरवताना वाद्याचा प्रकार नव्हे, तर प्रत्यक्ष ध्वनीपातळी महत्त्वाची ठरते.

आवाजाची मर्यादा आणि दंडाची तरतूद

डीजेसाठी कायद्यात स्वतंत्र असा एकच ‘कमाल डेसिबल’ आकडा नाही. परिसराच्या वर्गवारीनुसार ध्वनीमर्यादा निश्चित आहेत. औद्योगिक क्षेत्रात दिवसा ७५ आणि रात्री ७०, व्यावसायिक क्षेत्रात ६५ आणि ५५, निवासी क्षेत्रात ५५ आणि ४५, तर शांतता क्षेत्रात ५० आणि ४० डेसिबल (ए) लेक (समतुल्य ध्वनीपातळी) अशी मर्यादा आहे. दिवसाची वेळ सकाळी ६ ते रात्री १०, तर रात्र रात्री १० ते सकाळी ६ अशी आहे. लाउडस्पीकर किंवा पब्लिक ॲड्रेस सिस्टीमसाठी लेखी परवानगी आवश्यक आहे. रात्री १० ते सकाळी ६ या वेळेत सर्वसाधारणपणे त्यावर बंदी आहे. उत्सवांसाठी राज्य सरकार वर्षातील जास्तीत जास्त १५ दिवस, अटींसह, रात्री १० ते मध्यरात्रीपर्यंत सवलत देऊ शकते.

सार्वजनिक ठिकाणी लाउडस्पीकरचा आवाज संबंधित परिसराच्या अनुमत पातळीपेक्षा १० डेसिबलने अधिक किंवा ७५ डेसिबल, यापैकी जी कमी असेल, त्यापेक्षा जास्त नसावा. नियमांचे उल्लंघन झाल्यास लागू कायद्यांनुसार दंडात्मक कारवाई होऊ शकते. ध्वनिप्रदूषण म्हणजे अनावश्यक किंवा त्रासदायक आवाजामुळे आरोग्य, झोप, अभ्यास आणि सार्वजनिक शांततेवर होणारा विपरीत परिणाम. त्यामुळे उत्सवाचा आनंद घेताना ध्वनीमर्यादांचे पालन करणे आवश्यक आहे.