वर्धा : उन्हाळा आता अंतिम टप्प्यात. पण उष्मा काही कमी व्हायला तयार नाही. म्हणून केव्हा एकदाचं मान्सूनचा पाऊस येतोय, याच चिंतेत सगळे दिसून येतात. अंदमानला आला, केरळला दाखल, थोड्याच दिवसात आपल्याकडे अशी भाकीते सूरू झाली आहे. काय आहे बुवा या मान्सूनमध्ये?
मान्सून म्हणजे पाऊस नव्हे
मान्सून हा शब्द ऐकला की आपल्या डोळ्यांसमोर येतो तो फक्त कोसळणारा पाऊस. पण हवामान शास्त्राच्या भाषेत सांगायचं तर ‘मान्सून’ म्हणजे पाऊस नव्हे, तर ऋतूनुसार दिशा बदलणारे वारे आहेत. अरबी भाषेतील ‘मौसिम’ (म्हणजेच ऋतू) या शब्दावरून ‘मान्सून’ हा शब्द तयार झाला आहे. आपल्याकडे पडणाऱ्या वेगवेगळ्या पावसाचे प्रकार, त्यांची वेळ आणि त्यांच्यातील फरक सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
मुख्य मान्सून (नैऋत्य मोसमी पाऊस)
हा आपल्या देशाचा मुख्य पाऊस आहे, जो भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा मानला जातो. साधारणपणे १ जून ते ३० सप्टेंबर हा मान्सूनचा मुख्य काळ असतो. हा पाऊस केरळमध्ये १ जूनच्या सुमारास दाखल होतो आणि पुढे सरकत जूनच्या दुसऱ्या आठवड्यापर्यंत महाराष्ट्रात पोहोचतो. उन्हाळ्यात भारताच्या भूप्रभागावर (विशेषतः उत्तर भारतात) प्रचंड उष्णतेमुळे हवेचा कमी दाबाचा पट्टा निर्माण होतो. याच वेळी हिंदी महासागरावर हवेचा जास्त दाब असतो. निसर्गाच्या नियमानुसार वारे जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहतात. त्यामुळे समुद्रावरून वाहणारे हे बाष्पयुक्त वारे भारताकडे येतात. भारताच्या नैऋत्य (South-West) दिशेकडून हे वारे येत असल्यामुळे याला नैऋत्य मोसमी वारे’ म्हणतात. हे वारे सह्याद्रीसारख्या पर्वतरांगांना अडतात आणि भारतात मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पाडतात. आपल्याकडे होणाऱ्या एकूण पावसा पैकी सुमारे ८0% ते ८५% पाऊस याच काळात पडतो.
परतीचा मान्सून (ईशान्य मोसमी पाऊस)
मुख्य मान्सून संपल्यानंतर हवामानात बदल होतो आणि हे वारे उलट फिरू लागतात. साधारणपणे ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर महिन्यांत हा पाऊस पडतो. ऑक्टोबरमध्ये पडणाऱ्या या पावसाला आपण ‘ऑक्टोबर हीट’ संपताना येणारा पाऊस किंवा ‘परतीचा पाऊस’ म्हणतो. सप्टेंबरनंतर उत्तर भारतातील तापमान कमी होऊ लागतं आणि तिथे हवेचा दाब वाढतो. यामुळे वारे जमिनीकडून (ईशान्य दिशेकडून) पुन्हा समुद्राकडे वाहू लागतात. दक्षिण भारतात तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटकच्या काही भागात या परतीच्या मोसमी वाऱ्यांमुळे (North-East Monsoon) मोठा पाऊस होतो. महाराष्ट्रात या काळात ढगांच्या गडगडाटासह दुपारनंतर किंवा संध्याकाळी अचानक येणारा पाऊस याच प्रकारात मोडतो.
बाकी पावसाचे प्रकार
मान्सूनव्यतिरिक्त वर्षभरात वेगवेगळ्या कारणांमुळे पाऊस पडतो, ज्याला आपण ढोबळमानाने ‘अवेळी पाऊस’ किंवा ‘अवकाळी पाऊस’ म्हणतो. त्याचे काही मुख्य प्रकार आहेत. अवकाळी पाऊस (Unseasonal Rain / हिवाळी पाऊस) हा डिसेंबर ते फेब्रुवारी या हिवाळ्याच्या महिन्यांत. हा पाऊस मान्सूनच्या वाऱ्यांमुळे येत नाही. उत्तर भारतात पश्चिमेकडून येणाऱ्या चक्रीवादळांमुळे (ज्याला ‘वेस्टर्न डिस्टर्बन्स’ किंवा पश्चिमी विक्षोभ म्हणतात) हा पाऊस पडतो. काही वेळा अरबी समुद्र किंवा बंगालच्या उपसागरात स्थानिक पातळीवर हवेचा कमी दाब निर्माण झाल्यास मध्य भारत आणि महाराष्ट्रातही हिवाळ्यात अवकाळी पाऊस आणि गारपीट होते, जी पिकांसाठी नुकसानकारक ठरते.
वळीव किंवा मान्सूनपूर्व पाऊस (Pre-Monsoon Showers)
हा उन्हाळ्याच्या शेवटी, म्हणजे एप्रिल आणि मे महिन्यात येतो. उन्हाळ्यात दुपारपर्यंत जमीन प्रचंड तापते. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर गरम हवा वेगाने वर जाते, थंड होते आणि तिथेच स्थानिक ढग तयार होतात. याला हवामान शास्त्रात ‘कन्व्हेक्टिव्ह रेन’ (Convective Rain) म्हणतात. हा पाऊस अचानक येतो, तीव्र असतो, पण खूप छोट्या भागापुरता मर्यादित असतो. यासोबत अनेकदा वादळी वारे, विजांचा कडकडाट आणि गारपीट होते. दक्षिण भारतात या पावसाला ‘मँगो शॉवर्स’ (आंबे बहरण्यासाठी मदत करणारा पाऊस) असंही म्हणतात.
चक्रीवादळामुळे येणारा पाऊस (Cyclonic Rain )
याचा कोणताही निश्चित महिना नसतो, पण सहसा मे-जून किंवा ऑक्टोबर-नोव्हेंबर दरम्यान समुद्रात चक्रीवादळे तयार होतात तेव्हा हा पाऊस पडतो. समुद्राच्या पाण्याचे तापमान वाढल्यामुळे तिथे कमी दाबाचे मोठे केंद्र तयार होते, ज्याचे रूपांतर चक्रीवादळात होते. हे वादळ जेव्हा किनारपट्टीला धडकते, तेव्हा किनारपट्टीच्या भागात आणि अंतर्गत भागातही मुसळधार ते अतिमुसळधार पाऊस पडतो. थोडक्यात सांगायचे तर मान्सून हा नियमित आणि मोठ्या प्रमाणावर येणारा ऋतुचक्राचा भाग आहे, तर मान्सूनव्यतिरिक्त पडणारा इतर पाऊस हा स्थानिक तापमान बदल, समुद्रातील चक्रीवादळे किंवा जागतिक हवामान बदलांच्या (जसे की अल निनो किंवा वेस्टर्न डिस्टर्बन्स) प्रभावामुळे पडत असतो.
