नागपूर: आपल्याकडून चूक झाली की ती मान्य करून इंग्रजीत सहजपणे ‘सॉरी’ म्हणता येते. मात्र, त्याच भावनेची अभिव्यक्ती मराठी किंवा हिंदीत करताना ‘माफ करा’, ‘क्षमस्व’ किंवा ‘क्षमा करा’ असे शब्द उच्चारणे अनेकांना तुलनेने अवघड वाटते. हा फरक केवळ भाषेपुरता मर्यादित नसून त्यामागे भावनिक आणि मानसशास्त्रीय कारणे असल्याचे अभ्यासातून समोर आले आहे.
भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून ती व्यक्तीच्या बालपणाशी, कुटुंबाशी, नातेसंबंधांशी आणि सामाजिक अनुभवांशी जोडलेली असते. त्यामुळे मातृभाषेतील एखादा शब्द उच्चारताना त्यामागच्या भावना अधिक तीव्रतेने जाणवू शकतात. चूक मान्य करताना अपराधीपणा, लाज, जबाबदारी आणि समोरच्या व्यक्तीसोबतच्या नात्याची जाणीव या सर्व भावनांचा एकत्रित परिणाम होतो.
दुसऱ्या भाषेत भावनिक अंतर
याउलट, दुसऱ्या भाषेत भावना व्यक्त करताना काही प्रमाणात भावनिक अंतर निर्माण होते. शाळा, महाविद्यालय किंवा कामाच्या माध्यमातून शिकलेल्या भाषेतील शब्द आपल्या बालपणातील भावनिक अनुभवांशी मातृभाषेइतके घट्ट जोडलेले नसतात. त्यामुळे ‘माफ करा’ म्हणण्यापेक्षा ‘सॉरी’ म्हणणे काही वेळा अधिक सहज आणि कमी ओझ्याचे वाटते.
मात्र, परकीय भाषेत भावना व्यक्त केल्यामुळे अपराधीपणा किंवा लाज कमी होते, असे सरसकट म्हणता येणार नाही. संशोधनानुसार, दुसऱ्या भाषेतही व्यक्तीला तीव्र नैतिक भावना जाणवू शकतात. विशेषतः समोरची व्यक्ती सामाजिकदृष्ट्या उच्च स्थानावर असल्यास—उदाहरणार्थ प्राध्यापक किंवा डॉक्टर—अपराधीपणा आणि लाज अधिक तीव्रतेने जाणवण्याची शक्यता असते.
‘सॉरी’मागे मानसिक अंतर?
त्यामुळे इंग्रजीतील ‘सॉरी’ आणि मातृभाषेतील ‘माफ करा’ यांच्यातील फरक हा केवळ शब्दांचा नाही. मातृभाषेतील शब्द आपल्या सामाजिक आणि भावनिक अनुभवांमध्ये अधिक खोलवर रुजलेले असतात. त्यामुळे चूक कबूल करताना त्या शब्दांसोबत भावनिक ओझेही अधिक जाणवते.
‘सॉरी’ म्हणणे आपली चूक मान्य करण्यास मदत करते; त्याचवेळी चुकीशी जोडलेल्या लाज, अपराधीपणा किंवा अस्वस्थतेपासून काही प्रमाणात मानसिक अंतर राखण्याची संधीही देते. म्हणूनच अनेकांना इंग्रजीत माफी मागणे तुलनेने सोपे वाटते, असे मानसशास्त्रीय स्पष्टीकरण देता येते.
