नागपूर : शहरात मुख्यालय असलेल्या संरक्षण क्षेत्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम यान्ट्रा इंडिया लिमिटेड (YIL) ला संरक्षण मंत्रालयाकडून ‘मिनिरत्न’ (कॅटेगरी-१) दर्जा प्रदान करण्यात आला आहे. तोफखाना आणि रॉकेट प्रणालींसाठी आवश्यक असणाऱ्या विविध प्रकारच्या दारुगोळ्यांचे, विशेषतः बोफोर्स प्रकारच्या होवित्झर तोफा व पिनाका रॉकेट प्रणालींसाठी वापरल्या जाणाऱ्या १५५ मिमी क्षमतेच्या शेल्सचे उत्पादन करणारी ही कंपनी आहे.
माजी आयुध निर्माण मंडळाच्या (ऑर्डनन्स फॅक्टरी बोर्ड – OFB) पुनर्रचनेनंतर ऑक्टोबर २०२१ मध्ये यंत्र इंडिया लिमिटेडची स्थापना करण्यात आली. स्थापनेनंतर अवघ्या चार वर्षांत ‘मिनिरत्न’ दर्जा मिळवणे ही कंपनीसाठी लक्षणीय कामगिरी मानली जात आहे. ऑडिनन्स फॅक्टरी बोर्ड कडून वारशात मिळालेल्या आर्थिक अडचणींवर मात करत कंपनीने वेगाने प्रगती साधली आहे.
ऑडिनन्स फॅक्टरी बोर्डच्या पुनर्रचनेनंतर स्थापन झालेल्या आठ संरक्षण सार्वजनिक उपक्रमांपैकी ‘मिनिरत्न’ दर्जा मिळवणारी यान्ट्रा इंडिया ही चौथी कंपनी ठरली आहे. यापूर्वी पुणे येथील म्युनिशन्स इंडिया लिमिटेड (MIL) ला हा दर्जा मिळाला असून आर्मर्ड व्हेईकल्स निगम लिमिटेड (AVNL) आणि डेहराडून येथील इंडियन ऑप्टेल लिमिटेड या इतर दोन ‘मिनिरत्न’ कंपन्या आहेत.
यंत्र इंडिया लिमिटेडचा प्रमुख (फ्लॅगशिप) कारखाना नागपूर येथील अंबाझरी ऑर्डनन्स फॅक्टरी आहे. याशिवाय अंबरनाथ, भुसावळ, दमदम, कटनी, मुरादनगर, इशापूर येथील आयुध निर्माण कारखाने तसेच जबलपूर येथील ग्रे आयर्न फाउंड्री या कंपनीच्या उत्पादन युनिट्समध्ये समाविष्ट आहेत.
‘मिनिरत्न’ (कॅटेगरी-१) दर्जामुळे यंत्र इंडिया लिमिटेडच्या संचालक मंडळाला नव्या प्रकल्पांसाठी, आधुनिकीकरणासाठी आणि यंत्रसामग्री खरेदीसाठी केंद्र सरकारची पूर्वपरवानगी न घेता ५०० कोटी रुपयांपर्यंत भांडवली खर्च करण्याचा अधिकार मिळाला आहे, अशी माहिती अधिकृत निवेदनात देण्यात आली आहे.
स्थापनेपासून कंपनीच्या आर्थिक कामगिरीत लक्षणीय सुधारणा झाली आहे. आर्थिक वर्ष २०२१-२२ (दुसरा सहामाही) मध्ये ९५६.३२ कोटी रुपये असलेली विक्री आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये वाढून ३,१०८.७९ कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचली आहे.
निर्यात क्षेत्रातही कंपनीने मोठी झेप घेतली आहे. आर्थिक वर्ष २०२१-२२ (दुसरा सहामाही) मध्ये शून्य असलेली निर्यात आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये ३२१.७७ कोटी रुपयांवर पोहोचली आहे.
कार्बन फायबर कॉम्पोझिट्स, मध्यम व मोठ्या क्षमतेच्या दारुगोळ्यांच्या असेंब्ली उत्पादने, बख्तरबंद वाहने, तोफा, मुख्य युद्ध रणगाडे (MBT), काच व अॅल्युमिनियम मिश्रधातू (अॅलॉय) ही यान्ट्रा इंडिया लिमिटेडची प्रमुख उत्पादने आहेत.
