कुतूहल: झाडं सूर्यप्रकाशाकडे का वळतात?

पानांमध्ये असणारं हरितद्रव्य सूर्यप्रकाशाची ऊर्जा शोषून घेतं. हवेतून घेतलेला कार्बन डायऑक्साइड आणि मुळांकडून आलेलं पाणी, यांच्या रासायनिक अभिक्रियेतून शर्करा तयार होते. या शर्करेमुळेच झाडाच्या वाढीला आवश्यक असलेली रसायनं मिळतात. कार्बन डायऑक्साइड आणि पाणी यांची रासायनिक अभिक्रिया होण्यासाठी सूर्याच्या ऊर्जेची आवश्यकता असते, जी हरितद्रव्याच्या माध्यमातून शोषली जाऊन झाडाला पुरवली जाते. म्हणून झाडांना सूर्यप्रकाश आवश्यक असतो. 

सूर्यप्रकाशाच्या दिशेने वाढ होण्याच्या झाडांच्या हालचालीला ‘प्रकाशानुवर्तन’ म्हणतात. झाडांत होणार्‍या अनेक प्रक्रिया पार पाडण्यासाठी विविध प्रकारची संप्रेरकं म्हणजेच ‘हार्मोन्स’ असतात. त्यापैकी एक म्हणजे ‘वृद्धीनियामक संप्रेरक’! ते झाडाच्या वाढीला कारणीभूत असलेलं हे संप्रेरक सूर्यप्रकाशापासून दूर, जिथं झाडावर थेट सूर्यप्रकाश पडत नसेल, तिथं परिणामकारक कार्य करू शकतं.

झाडाच्या खोडावर ज्या बाजूने सूर्यप्रकाश पडतो, तिथलं वृद्धीनियामक संप्रेरक त्या बाजूपासून दूर सरकतं आणि खोडाच्या दुसर्‍या बाजूला साठतं. त्यामुळे सूर्यप्रकाशाच्या विरुद्ध दिशेला असणार्‍या खोडाच्या भागातली पेशींची संख्या वाढते आणि पेशींची वाढही होते. परिणामी या बाजूची लांबी वाढते. पण सूर्यप्रकाशाकडची खोडाची बाजू मात्र लांबीने फारशी वाढत नाही. लांबीत पडलेल्या फरकामुळे, जी बाजू लांबीला जास्त, ती बाजू वाकते. साहजिकच झाडाची फांदी सूर्यप्रकाशाच्या बाजूला झुकते.

सूर्यप्रकाशाच्या बाजूने उत्तरोत्तर होणार्‍या झाडाच्या या वाढीला ‘धनात्मक प्रकाशवर्तन’ असं म्हणतात. याउलट झाडाची मुळं सूर्यप्रकाशापासून दूर म्हणजे सूर्यप्रकाशाच्या उलट दिशेने जमिनीत खोलवर जातात. या वाढीला ‘धनात्मक गुरुत्ववर्तन’ म्हणतात.

झाडं सजीव असल्यामुळे श्वसनदेखील करतात. त्यासाठी ती हवेतला ऑक्सिजन शोषून घेतात. दिवसा सूर्यप्रकाश असताना कार्बन डायऑक्साइडही शोषून घेतात, पण रात्री सूर्यप्रकाश नसताना अन्न तयार करण्याची प्रक्रिया होऊ शकत नसल्यामुळे ती कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेत नाहीत. उलट तो बाहेर सोडतात. म्हणून रात्री झाडांजवळ जाऊ नये. – डॉ. मानसी राजाध्यक्ष , मराठी विज्ञान परिषद