कधी असा अनुभव आला आहे का? की, एखाद्या मित्राशी आपण नवीन कार घेण्याबद्दल बोलतो. काही वेळाने मोबाईल उघडल्यावर त्याच कारची जाहिरात इन्स्टाग्रामवर दिसू लागते. एखाद्या हॉटेलमध्ये जाण्याचा विचार करतो आणि काही वेळात त्या परिसरातील हॉटेल्सच्या जाहिराती दिसतात. ऑनलाइन एखाद्या वस्तूची किंमत तपासतो आणि पुढील काही दिवस वेगवेगळ्या संकेतस्थळांवर त्याच वस्तूच्या जाहिराती दिसत राहतात. मग सहज प्रश्न पडतो, आपण मोबाईलवर काहीही टाइप केलेले नसताना त्याला आपल्या मनात काय चालले आहे, हे कसे कळते? मोबाईल आपले संभाषण ऐकतो का?
हा अनुभव अनेकांना येतो. त्यामुळे मोबाईलचा मायक्रोफोन सतत सुरू असतो आणि तो आपल्या संभाषणावर लक्ष ठेवतो, असा समजही लोकप्रिय झाला आहे. मात्र, या अनुभवामागे बहुतांश वेळा मायक्रोफोनपेक्षा अधिक गुंतागुंतीचे तंत्रज्ञान कार्यरत असते. इंटरनेटवरील आपली सर्च हिस्ट्री, अॅप्सचा वापर, लोकेशन, कुकीज, जाहिरात ओळख क्रमांक आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने होणारे डेटा विश्लेषण या सगळ्यांचा त्यात वाटा असतो.
थोडक्यात, मोबाईलला आपले विचार वाचता येत नाहीत; पण आपण डिजिटल जगात काय करतो, त्यातून आपल्या आवडीनिवडींचा अंदाज बांधता येतो. आणि याच अंदाजावर डिजिटल जाहिरातींचे मोठे जग उभे आहे.
मोबाईल आपल्याविषयी माहिती कशी गोळा करतो?
आपण इंटरनेटवर केलेल्या प्रत्येक कृतीतून काही ना काही माहिती तयार होत असते. समजा, तुम्ही गुगलवर ‘मुंबईतील चांगली रेस्टॉरंट्स’ असे शोधले. त्यानंतर काही रेस्टॉरंट्सची संकेतस्थळे उघडली, मेन्यू पाहिला आणि एखाद्या रेस्टॉरंटच्या इन्स्टाग्राम पेजलाही भेट दिली. या कृतींमधून तुम्हाला बाहेर जेवायला जाण्यात रस आहे, कोणत्या प्रकारच्या खाद्यपदार्थांची आवड आहे आणि कोणत्या परिसरातील रेस्टॉरंट्स तुम्ही शोधत आहात, याचा अंदाज बांधता येतो.
या प्रक्रियेला डेटा ट्रॅकिंग (Data Tracking) म्हणतात. यासाठी अनेक तांत्रिक पद्धती वापरल्या जातात.
१. सर्च हिस्ट्री आणि ब्राउझिंग हिस्ट्री :
तुम्ही गुगलवर काय शोधता, यूट्यूबवर कोणते व्हिडीओ पाहता, कोणत्या बातम्या वाचता किंवा कोणत्या वस्तूंच्या किमती तपासता, यावरून तुमच्या आवडींचे वर्गीकरण करता येते. उदाहरणार्थ, तुम्ही वारंवार ट्रेकिंग, गिर्यारोहण आणि डोंगराळ पर्यटनस्थळांविषयी शोध घेत असाल, तर तुम्हाला ट्रेकिंग शूज, पर्यटनस्थळे, हॉटेल्स आणि प्रवासविषयक जाहिराती दिसण्याची शक्यता वाढते.
गुगलच्या माहितीनुसार, सर्च, यूट्यूबवरील व्हिडीओ पाहण्याची सवय, अॅप्सचा वापर आणि गुगल खात्यात जतन झालेली काही माहिती यांचा वैयक्तिक जाहिराती दाखवण्यासाठी वापर होऊ शकतो.
२. कुकीज (Cookies) :
कुकीज म्हणजे संकेतस्थळाने तुमच्या ब्राउझरमध्ये साठवलेली माहिती असलेली छोटी टेक्स्ट फाइल. तुम्ही एखाद्या संकेतस्थळाला भेट देता, तेव्हा ते तुमच्या ब्राउझरमध्ये कुकीज साठवू शकते. त्यामुळे पुढच्या वेळी त्याच संकेतस्थळाला भेट दिल्यावर तुम्ही कोण आहात, आधी काय पाहिले होते किंवा शॉपिंग कार्टमध्ये कोणत्या वस्तू ठेवल्या होत्या, हे संकेतस्थळाला लक्षात ठेवता येते.
कुकीजचे दोन महत्त्वाचे प्रकार आहेत.
अ) फर्स्ट पार्टी कुकीज : तुम्ही ज्या संकेतस्थळाला भेट देता, तेच संकेतस्थळ तुमच्या ब्राउझरमध्ये साठवते. उदाहरणार्थ, ऑनलाइन खरेदी करताना तुमच्या कार्टमधील वस्तू लक्षात ठेवणे.
ब) थर्ड पार्टी कुकीज : तुम्ही भेट दिलेल्या संकेतस्थळावर जाहिरात किंवा विश्लेषणासाठी काम करणाऱ्या बाह्य कंपन्यांच्या कुकीज असू शकतात. त्यांच्या माध्यमातून वेगवेगळ्या संकेतस्थळांवरील तुमच्या हालचालींचा मागोवा घेता येतो.
उदाहरणार्थ, तुम्ही एका संकेतस्थळावर स्पोर्ट्स शूज पाहिले. त्यानंतर दुसऱ्या संकेतस्थळावर बातम्या वाचताना त्याच प्रकारच्या शूजची जाहिरात दिसू शकते.
३. ट्रॅकिंग पिक्सेल (Tracking Pixels) :
ही तुलनेने कमी परिचित; पण महत्त्वाची पद्धत आहे. ट्रॅकिंग पिक्सेल म्हणजे संकेतस्थळाच्या कोडमध्ये समाविष्ट केलेला छोटा ट्रॅकिंग घटक. तो अनेकदा वापरकर्त्याला दिसतही नाही. तुम्ही एखादे पान उघडले, एखाद्या जाहिरातीवर क्लिक केले किंवा ऑनलाइन खरेदी पूर्ण केली, तर त्याची माहिती संबंधित जाहिरात किंवा विश्लेषण सेवा पुरवठादारापर्यंत पोहोचू शकते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या ऑनलाइन दुकानाने आपल्या संकेतस्थळावर जाहिरात ट्रॅकिंग पिक्सेल बसवला असेल, तर कोणत्या उत्पादनाचे इंटरनेटवरील पेज किती लोकांनी पाहिले किंवा किती जणांनी खरेदी केली, हे त्या दुकानाला समजू शकते. याच माहितीच्या आधारे पुढील जाहिरातींचे नियोजन केले जाते.
४. लोकेशन आणि मोबाइल अॅडव्हर्टायझिंग आयडी :
तुम्ही कुठे जाता, कोणत्या परिसरात बराच वेळ थांबता आणि कोणत्या भागातून इंटरनेट वापरता, यावरूनही जाहिराती दाखवल्या जाऊ शकतात. यासाठी उपकरणाची लोकेशन परवानगी, आयपी अॅड्रेस आणि इतर उपलब्ध स्थानविषयक संकेत वापरले जाऊ शकतात.
मोबाईलमध्ये जाहिरातींसाठी स्वतंत्र ओळख क्रमांक (Advertising ID) असू शकतो. अॅप्स आणि जाहिरातदार त्याच्या मदतीने जाहिरातींचे मोजमाप आणि वैयक्तिकरण करू शकतात. गुगलच्या जाहिरातविषयक धोरणांमध्ये मोबाइल अॅडव्हर्टायझिंग आयडी आणि कुकीजसारख्या तंत्रज्ञानाचा उल्लेख आहे.
मग मोबाईल आपले संभाषण ऐकतो का?
हा या विषयातील सर्वांत रंजक आणि चर्चिला जाणारा प्रश्न आहे. आपण मित्राशी एखाद्या वस्तूबद्दल बोलतो आणि त्यानंतर त्या वस्तूची जाहिरात दिसते, तेव्हा मोबाईल आपले बोलणे ऐकत असावा, अशी शंका येते. मात्र, या अनुभवावरून मोबाईल संभाषण रेकॉर्ड करतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
२०१८ मध्ये अमेरिकेतील नॉर्थईस्टर्न विद्यापीठातील संशोधकांनी १७ हजारांहून अधिक लोकप्रिय अँड्रॉइड अॅप्सचा अभ्यास केला. मोबाईलमधील मायक्रोफोन गुपचूप सुरू करून संभाषण रेकॉर्ड केले जाते का, हे तपासणे हा या संशोधनाचा उद्देश होता. या अभ्यासात तपासलेल्या अॅप्सकडून अशा प्रकारे संभाषण रेकॉर्ड करून बाहेर पाठवल्याचा पुरावा आढळला नाही. मात्र, काही अॅप्सकडून स्क्रीनवरील कृतींचे स्क्रीनशॉट किंवा व्हिडीओ तृतीय पक्षाकडे पाठवले जात असल्याचे संशोधकांना आढळले.
याचा अर्थ कोणतेही अॅप कधीच मायक्रोफोनचा गैरवापर करत नाही, असा नाही. काही अॅप्सना मायक्रोफोनची परवानगी असते आणि त्या परवानगीचा वापर कसा केला जातो, हे तपासणे आवश्यक आहे. मात्र, जाहिराती दिसण्यामागे संभाषण ऐकणे हाच एकमेव किंवा सिद्ध झालेला मार्ग नाही.
मग एखाद्या संभाषणानंतर त्याच वस्तूची जाहिरात का दिसते?
यामागे काही शक्यता असतात. कदाचित तुम्ही आधीच त्या वस्तूविषयी इंटरनेटवर शोध घेतलेला असतो. तुमच्या मित्राने किंवा कुटुंबातील सदस्याने त्याच नेटवर्कवरून त्या वस्तूची माहिती शोधलेली असू शकते. तुमचे वय, परिसर, आवडी, खरेदीचा इतिहास आणि तत्सम आवड असलेल्या इतर वापरकर्त्यांच्या वर्तनावरूनही जाहिरात दाखवली जाऊ शकते. त्यामुळे कधीकधी हा योगायोग इतका अचूक वाटतो की मोबाईल आपले बोलणे ऐकत असल्याचा भास निर्माण होतो.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे जाहिराती अधिक अचूक कशा होतात?
पूर्वी जाहिराती प्रामुख्याने वय, लिंग, ठिकाण किंवा एखाद्या संकेतस्थळाच्या विषयावर आधारित असत. आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मशीन लर्निंगमुळे मोठ्या प्रमाणातील माहितीचे विश्लेषण करून वापरकर्त्यांच्या आवडींचे अधिक सूक्ष्म वर्गीकरण करता येते.
उदाहरणार्थ, दोन व्यक्ती एकाच वयोगटातील आणि एकाच शहरातील असल्या, तरी त्यांना दिसणाऱ्या जाहिराती वेगळ्या असू शकतात. एक व्यक्ती सतत पुस्तकांचे परीक्षण पाहत असेल, तर तिला पुस्तकांच्या जाहिराती दिसतील. दुसरी व्यक्ती फिटनेस व्हिडीओ पाहत असेल, तर तिला व्यायामाची उपकरणे, प्रोटीन उत्पादने किंवा स्पोर्ट्सवेअरच्या जाहिराती दिसू शकतात.
जाहिरातदारांना प्रत्येक वापरकर्त्याचे नाव माहीत असणे आवश्यक नसते. वापरकर्त्यांना त्यांच्या आवडीनुसार वेगवेगळ्या गटांत विभागून संबंधित जाहिराती दाखवता येतात. याला पर्सनलाइज्ड अॅडव्हर्टायझिंग (Personalised Advertising) म्हणतात.
आपल्याला हव्या त्याच जाहिराती दिसण्याचे फायदे आणि तोटे
वैयक्तिक आवडीनुसार जाहिराती दाखवण्याचे काही फायदे आहेत. एखादी वस्तू खरेदी करायची असेल, तर तिच्या किमती, पर्याय आणि ऑफर्सची माहिती सहज मिळते. आपल्याला उपयोगी पडणाऱ्या सेवा किंवा उत्पादनांची माहिती मिळू शकते. जाहिरातदारांनाही योग्य ग्राहकांपर्यंत पोहोचता येते.
मात्र, याची दुसरी बाजूही आहे.
अ) गोपनीयतेचा प्रश्न : आपल्या आवडी, खरेदीच्या सवयी आणि इंटरनेटवरील हालचालींची मोठ्या प्रमाणावर नोंद ठेवली जाते.
ब) माहितीचा गैरवापर : गोळा केलेली माहिती अनधिकृत व्यक्ती किंवा संस्थांच्या हाती पडल्यास फसवणूक होऊ शकते.
क) सतत खरेदी करण्याचा मोह : आपल्या आवडीनुसार जाहिराती वारंवार दिसल्यामुळे अनावश्यक खरेदी करण्याची शक्यता वाढते.
ड) माहितीचे मर्यादित जग : आपल्या आधीच्या आवडीनुसारच सामग्री आणि जाहिराती दिसत राहिल्यास नवीन विषयांशी परिचय होण्याची शक्यता कमी होऊ शकते.
मोबाईल आपल्याला किती ट्रॅक करू शकतो? हे कसे नियंत्रित कराल?
आपली प्रत्येक डिजिटल कृती ट्रॅक होऊ नये, यासाठी काही सेटिंग्ज बदलता येतात. त्यासाठी तंत्रज्ञानाचे विशेष ज्ञान असण्याची गरज नाही.
जाहिरातींचे ट्रॅकिंग कमी करण्यासाठी ६ उपाय
- गुगलवरील जाहिराती नियंत्रित करा Google My Ad Center उघडा. येथे तुम्हाला कोणत्या विषयांच्या जाहिराती दाखवल्या जातात, हे पाहता येते. जाहिरातींसाठी वापरली जाणारी काही वैयक्तिक माहिती आणि अॅक्टिव्हिटी नियंत्रित करता येते. Personalised Ads बंद करण्याचाही पर्याय आहे.
- लोकेशन परवानगी तपासा मोबाईलच्या Settings मधील Location किंवा App Permissions मध्ये जाऊन कोणत्या अॅपला लोकेशनची परवानगी आहे, ते पाहा. गरज नसलेल्या अॅप्ससाठी लोकेशन बंद करा किंवा केवळ अॅप वापरताना परवानगी द्या.
- अॅप ट्रॅकिंग बंद करा (iPhone) iPhone मध्ये Settings → Privacy & Security → Tracking येथे जा. अनावश्यक अॅप्ससाठी ट्रॅकिंगची परवानगी बंद करा. ‘Allow Apps to Request to Track’ हा पर्यायही बंद करता येतो.
- अँड्रॉइडमधील जाहिरात सेटिंग्ज तपासा Settings मध्ये Privacy किंवा Ads विभाग शोधा. तुमच्या Android आवृत्तीनुसार Advertising ID आणि जाहिरात वैयक्तिकरणाशी संबंधित पर्याय तपासा. अनावश्यक जाहिरात ट्रॅकिंग मर्यादित करा.
- ब्राउझरमधील कुकीज नियंत्रित करा Chrome किंवा अन्य ब्राउझरच्या Privacy and Security सेटिंग्जमध्ये जाऊन थर्ड पार्टी कुकीज मर्यादित करा. नियमितपणे ब्राउझिंग डेटा तपासा आणि अनावश्यक कुकीज हटवा.
- अॅप्सच्या परवानग्या नियमित तपासा कॅमेरा, मायक्रोफोन, कॉन्टॅक्ट्स आणि फोटो यांची परवानगी कोणत्या अॅपला दिली आहे, हे तपासा. अनावश्यक परवानग्या बंद करा. अॅपला मायक्रोफोनची परवानगी नसल्यास ते त्या परवानगीचा वापर करू शकत नाही.
अपवाद : वैयक्तिक जाहिराती बंद केल्याने जाहिराती पूर्णपणे बंद होत नाहीत. तसेच एका कंपनीच्या सेटिंग्ज बदलल्याने इतर कंपन्यांचे ट्रॅकिंग आपोआप बंद होत नाही.
मोबाईल आपल्याला ओळखतो, पण त्याला आपण किती ओळख देणार?
मोबाईल आपल्याविषयी माहिती कशी मिळवतो, हे समजून घेतले की त्याच्या जाहिरातींमागचे तंत्रज्ञान अधिक स्पष्ट होते. आपली सर्च हिस्ट्री, कुकीज, लोकेशन, अॅप्सचा वापर आणि ऑनलाइन वर्तन यांतून तयार होणाऱ्या माहितीचे विश्लेषण करून जाहिराती दाखवल्या जातात. त्यामुळे प्रत्येक वेळी आपल्याला हवी तीच जाहिरात दिसली, की मोबाईल आपले संभाषण ऐकत असावा, असा निष्कर्ष काढण्याची गरज नाही. मात्र, आपली माहिती कोण गोळा करते, तिचा वापर कशासाठी होतो आणि त्यावर आपले किती नियंत्रण आहे, हे समजून घेणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञान आपल्याला अधिक सुविधा देत आहे; पण त्या सुविधांच्या बदल्यात आपण आपली किती माहिती देत आहोत, याचा विचार करण्याची वेळ आता आली आहे.
संदर्भसूची
Federal Trade Commission (FTC), USA – How Websites and Apps Collect and Use Your Information
Online Tracking and Personalised Advertising2. Google Privacy & Terms – How Google Uses Cookies
Google – Cookies and Advertising Technology3. Google My Ad Center – Control What Data Google Uses to Show You Ads
Google – My Ad Center4. Apple Support – If an App Asks to Track Your Activity
Apple – App Tracking Transparency5. Northeastern University – Is Your Smartphone Spying on You? (July 2018)
Smartphone Microphone and App Tracking Research6. Federal Trade Commission (FTC) – Lurking Beneath the Surface: Hidden Impacts of Pixel Tracking
Tracking Pixels – FTC7. Information Commissioner’s Office (ICO), UK – Microtargeting
Microtargeting and Online Advertising8. Google Privacy & Terms – How Google Uses Location Information
Location Data and Advertising9. Office of the Australian Information Commissioner (OAIC) – Your Life, Pixelated: How Tracking Pixels Watch Your Every Click (24 June 2026)
Tracking Pixels and Online Privacy
