मानवी इतिहासाचा अभ्यास करताना आपल्याला एका बाजूला ज्ञान, विज्ञान, कला, साहित्य आणि संस्कृतीच्या विकासाच्या पाऊलखुणा दिसतात; तर दुसऱ्या बाजूला सत्ता, हिंसा, क्रौर्य आणि मानवी मनातील विकृत प्रवृत्तींचे भयावह दर्शन घडते. इतिहासातील अनेक राजे आणि सत्ताधीशांनी आपल्या महत्त्वाकांक्षेसाठी युद्धे केली, हजारो लोकांचा बळी घेतला आणि संपूर्ण प्रदेश उद्ध्वस्त केले. मात्र, सत्तेचा वापर करून केवळ लूटमार करण्यासाठी किंवा विकृत आनंद मिळवण्यासाठी सामान्य नागरिकांच्या हत्या करणाऱ्या व्यक्तींचे मानसशास्त्र अधिक गुंतागुंतीचे आहे. प्राचीन चीनमधील हान राजघराण्याचा राजपुत्र लिऊ पेंगली याचे नाव अशाच ऐतिहासिक व्यक्तींमध्ये घेतले जाते. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी जगलेल्या या राजपुत्राला इतिहासातील सर्वांत प्राचीन नोंद झालेल्या संभाव्य सीरियल किलर्सपैकी एक मानले जाते.
लिऊ पेंगली हा इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकात चीनवर राज्य करणाऱ्या हान राजवंशातील राजघराण्याचा सदस्य होता. तो हान सम्राट वेन याचा नातू आणि सम्राट जिंग याचा पुतण्या होता. त्याचे वडील लिऊ वू हे लियांगचे राजपुत्र होते. इ.स.पूर्व १४४ च्या सुमारास लिऊ पेंगलीला जिदोंग या प्रदेशाचा राजपुत्र करण्यात आले. त्या काळातील चीनमध्ये सम्राटाच्या कुटुंबातील सदस्यांना विविध प्रदेशांवर अधिकार दिले जात असत. त्यामुळे राजपुत्रांकडे केवळ संपत्ती आणि प्रतिष्ठाच नव्हे, तर प्रशासन, सैन्य आणि स्थानिक जनतेवरही मोठ्या प्रमाणात अधिकार असत.
मात्र, लिऊ पेंगलीच्या नावाशी जोडली गेलेली ऐतिहासिक माहिती त्याच्या प्रशासकीय कामगिरीपेक्षा त्याच्यावर झालेल्या हत्यांच्या आरोपांमुळे अधिक परिचित आहे. प्राचीन चिनी इतिहासकार सिमा छियान यांच्या Records of the Grand Historian या ग्रंथात त्याच्याविषयी उल्लेख आढळतो. या नोंदीनुसार, वयाच्या सुमारे एकोणतिसाव्या वर्षी तो आपल्या अधिकाराचा गैरवापर करू लागला. तो आपल्या गुलामांसह आणि कायद्यापासून पळ काढणाऱ्या काही व्यक्तींसह रात्रीच्या वेळी राज्यातील प्रदेशात फिरत असे. या मोहिमांदरम्यान लोकांवर हल्ले करणे, त्यांची हत्या करणे आणि त्यांची मालमत्ता लुटणे असे प्रकार करत असल्याचे वर्णन प्राचीन नोंदीत आढळते.
या घटनांमधील सर्वांत अस्वस्थ करणारा पैलू म्हणजे हत्यांमागे केवळ आर्थिक लाभ किंवा राजकीय वैर नव्हते, तर लोकांचा जीव घेणे हे त्याच्यासाठी करमणुकीचे साधन ठरले होते, असे वर्णन केले गेले आहे. त्याच्या या कारवायांमुळे परिसरातील लोकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले. रात्रीबेरात्री लोकांना घराबाहेर पडणे धोकादायक वाटू लागल्याचेही ऐतिहासिक नोंदीत नमूद केले आहे. लिऊ पेंगलीने घेतलेल्या बळींची संख्या शंभराहून अधिक असल्याचे सांगितले जाते.
लिऊ पेंगलीच्या कारवायांचा शेवट एका पीडित व्यक्तीच्या कुटुंबीयांनी केलेल्या तक्रारीनंतर झाला, असे ऐतिहासिक वर्णन सांगते. एका मृत व्यक्तीच्या मुलाने सम्राटाकडे तक्रार केल्यानंतर राजदरबारात या प्रकरणाची चर्चा झाली. अधिकाऱ्यांनी लिऊ पेंगलीला मृत्युदंड देण्याची मागणी केल्याचे सांगितले जाते. परंतु सम्राट जिंगने आपल्या पुतण्याला मृत्युदंड देण्याऐवजी त्याचे राजपद काढून घेतले आणि त्याला सामान्य नागरिकाचा दर्जा देऊन हद्दपार केले. पुढे इ.स.पूर्व ११६ च्या सुमारास त्याचे जिदोंगचे राज्यही बरखास्त करण्यात आले.
या शिक्षेमागे केवळ गुन्हेगारीला दिलेली प्रतिक्रिया होती की राजकीय हेतूही कार्यरत होते, हा इतिहासातील महत्त्वाचा प्रश्न आहे. हान राजवंशाच्या काळात सम्राट केंद्रातील सत्ता मजबूत करण्यासाठी प्रादेशिक राजपुत्रांचे अधिकार कमी करण्याचा प्रयत्न करत होते. त्यामुळे लिऊ पेंगलीवरील आरोपांचा वापर त्याची राजकीय शक्ती कमी करण्यासाठी झाला असण्याची शक्यता काही इतिहासकारांच्या चर्चेत विचारात घेतली जाते. याचा अर्थ त्याच्यावरील आरोप खोटे होते, असा होत नाही; मात्र प्राचीन इतिहासातील नोंदींचे विश्लेषण करताना राजकीय परिस्थिती लक्षात घेणे गरजेचे आहे.
आधुनिक गुन्हेगारीशास्त्रात सीरियल किलिंग म्हणजे वेगवेगळ्या प्रसंगी, काही कालावधीतील अंतराने, अनेक व्यक्तींची हत्या करणे. एका घटनेत अनेक व्यक्तींची हत्या करणाऱ्या गुन्हेगारापेक्षा सीरियल किलरची गुन्हेगारीची पद्धत वेगळी असते. त्याच्या गुन्ह्यांमध्ये पुनरावृत्ती, विशिष्ट प्रेरणा, पीडितांची निवड आणि गुन्हा केल्यानंतर पुन्हा सामान्य जीवनात परतण्याचे काही नमुने दिसू शकतात. मात्र प्रत्येक सीरियल किलरची कार्यपद्धती सारखीच असते, असे नाही.
लिऊ पेंगलीच्या कथित कारवायांमध्ये वारंवार हत्या करणे, रात्रीच्या वेळी बाहेर पडणे, साथीदारांची मदत घेणे आणि लूटमार करणे हे घटक दिसतात. त्यामुळे काही आधुनिक लेखक त्याला इतिहासातील सर्वांत प्राचीन नोंद झालेल्या सीरियल किलर्सपैकी एक मानतात. तथापि, प्राचीन काळातील गुन्हेगारीची माहिती आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व्याख्या यांमध्ये फरक असल्यामुळे त्याला निर्विवादपणे पहिला सीरियल किलर म्हणणे योग्य ठरणार नाही.
सीरियल किलिंगच्या मानसशास्त्राचा अभ्यास करताना एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे. हत्या करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीची मानसिक रचना एकसारखी नसते. काही गुन्हेगार आर्थिक लाभासाठी हत्या करतात, काही सूड किंवा वैयक्तिक संघर्षातून हिंसाचार करतात, तर काहींच्या गुन्ह्यांमध्ये सत्ता गाजवण्याची इच्छा, पीडित व्यक्तीवर नियंत्रण मिळवण्याची प्रवृत्ती किंवा विकृत भावनिक समाधान यांचा सहभाग असू शकतो.
लिऊ पेंगलीच्या बाबतीत लोकांची हत्या आणि त्यांची मालमत्ता लुटणे हे त्याच्या कथित कारवायांचे प्रमुख घटक होते. ऐतिहासिक वर्णनात हत्यांचा संबंध करमणुकीशी जोडला गेला आहे. हे वर्णन खरे मानले, तर हिंसेतून आनंद मिळवणे आणि इतरांच्या जीवाची किंमत न मानणे या बाबी त्याच्या वर्तनात दिसतात. मात्र, त्याच्या मानसिक स्थितीचे आधुनिक मानसोपचारशास्त्रीय निदान करण्यासाठी आवश्यक असलेली माहिती उपलब्ध नाही.
आधुनिक मानसशास्त्रात सायकोपॅथी या संकल्पनेचा संबंध सहानुभूतीचा अभाव, इतरांच्या भावनांकडे दुर्लक्ष, फसवणूक, पश्चात्तापाचा अभाव आणि समाजविरोधी वर्तनाच्या काही नमुन्यांशी जोडला जातो. मात्र सायकोपॅथी आणि सीरियल किलिंग या एकच गोष्टी नाहीत. सायकोपॅथिक वैशिष्ट्ये असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीकडून हिंसक गुन्हा घडतोच असे नाही, तसेच प्रत्येक सीरियल किलरमध्ये ही सर्व वैशिष्ट्ये असतातच असेही नाही.
Fox आणि DeLisi यांनी २०१९ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या मेटा-विश्लेषणात सायकोपॅथी आणि हत्येच्या गुन्ह्यांमधील संबंधाचा अभ्यास करण्यात आला. विविध संशोधनांमधील निष्कर्ष एकत्रित करून केलेल्या या अभ्यासातून सायकोपॅथीच्या गुणांकनाचा हत्येच्या गुन्ह्यांशी संबंध दिसून आला. मात्र, अशा संशोधनाचा अर्थ कोणत्याही व्यक्तीचे वर्तन केवळ एका मानसिक वैशिष्ट्यावरून निश्चित करता येते, असा होत नाही. गुन्हेगारी वर्तन समजून घेण्यासाठी वैयक्तिक इतिहास, सामाजिक परिस्थिती, व्यक्तिमत्त्व, संधी आणि इतर अनेक घटकांचा एकत्रित विचार करावा लागतो.
लिऊ पेंगलीच्या कथेत आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर येतो..सत्ता आणि कायद्यापासून मिळणारे संरक्षण. सामान्य व्यक्तीने गंभीर गुन्हे केल्यास तिला अटक, चौकशी आणि शिक्षेचा सामना करावा लागू शकतो. परंतु राजकीय किंवा सामाजिक प्रभाव असलेल्या व्यक्तींच्या बाबतीत न्यायप्रक्रियेवर दबाव येण्याची शक्यता इतिहासात अनेकदा दिसून आली आहे. लिऊ पेंगलीला मृत्युदंडाऐवजी हद्दपारीची शिक्षा मिळाल्याचे वर्णन त्याच्या राजघराण्यातील स्थानाशी जोडले जाते. यावरून त्याच्या प्रकरणात नातेसंबंध आणि राजकीय सत्तेची भूमिका महत्त्वाची होती, असे म्हणता येते.
तथापि, लिऊ पेंगलीला केवळ एक विकृत व्यक्ती म्हणून पाहणे पुरेसे नाही. त्याची कथा प्राचीन चीनमधील राजकीय व्यवस्थेचेही दर्शन घडवते. एखाद्या प्रदेशातील सत्ताधीशाकडे मोठे अधिकार असतील, परंतु त्याच्या कृतींवर प्रभावी नियंत्रण नसेल, तर सामान्य नागरिकांचे संरक्षण करणे कठीण होऊ शकते.
लिऊ पेंगलीची कथा म्हणूनच केवळ प्राचीन काळातील एका कथित सीरियल किलरची कहाणी नाही. ती मानवी स्वभावातील क्रौर्य, अमर्याद सत्तेचे धोके आणि न्यायव्यवस्थेच्या महत्त्वाची आठवण करून देते. इतिहासातील अशा घटनांचा अभ्यास करण्याचा खरा उद्देश गुन्हेगारांचे उदात्तीकरण करणे किंवा त्यांच्या कृत्यांना गूढतेचे वलय देणे नसून, हिंसेची कारणे समजून घेणे आणि समाजातील सामान्य माणसाचे संरक्षण करणाऱ्या व्यवस्था अधिक सक्षम करण्यासाठी भूतकाळातून धडे घेणे हा आहे.
संदर्भ
१. Sima Qian. Records of the Grand Historian
२. Michael Loewe. A Biographical Dictionary of the Qin, Former Han and Xin Periods (221 BC–AD 24). Brill, 2000.
३. Fox, B. & DeLisi, M. (2019). “Psychopathic Killers: A Meta-Analytic Review of the Psychopathy-Homicide Nexus.” Aggression and Violent Behavior, 44, 67–79.
४. “Liu Pengli—The Serial Killer King of the Han Dynasty.” The Historian’s Hut, 2019.
