लोकमानस : शिक्षणाचे नुकसान करणारे निर्णय

आपण सरावतो आहोत का?

‘व्यवस्थेतील व्यथा सांगणारी ‘कविता’ची कथा’ (लोकसत्ता- ६ जून) ही बातमी वाचली. एकीकडे आपण जगाचे नेतृत्व करण्यासाठी कसे सज्ज आहोत अश्या वल्गना करायच्या आणि त्याचवेळी नंदुरबारसारख्या अतिदुर्गम आदिवासी भागातील निष्काळजी व अनास्थेला बळी पडलेल्या गर्भवतीचा झालेला मृत्यू -राजधानीतील मालवीय नगर हॉटेल दुर्घटना अशा रोजच्या बातम्यांना आपण सरावतो आहोत की काय अशी भीती आता निर्माण होऊ पाहात आहे. स्वातंत्र्याच्या पाऊण शतकानंतरही शिक्षण, आरोग्य, पाणी या सारख्या मूलभूत गरजांमध्ये सुद्धा आपण परिपूर्ण नसू तर प्रगती ‘फारच बरी’ असे म्हणावे आणि गप्प बसावे का?

– डॉ महेंद्र मोहनसिंग चव्हाण, मानोरा (जि. वाशिम)

आपली सामाजिक मानसिकता अशी कशी?

व्हिएतनाममध्ये विमानतळाच्या धावपट्टीजवळ भारतीय पर्यटकांनी गरबा नृत्य केल्याच्या निमित्ताने ‘परदेशांतले ‘आत्म’दर्शन…’ या संपादकीयातून (६ जून) उपहासात्मक कोरडे ओढणे योग्यच; पण गेल्याच आठवड्यात डेक्कन क्वीनला शहाण्णव वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल नेहमीच्या प्रवाशांनी रुळावर उतरून (जो गुन्हा आहे हेही इथे सांगावे लागेल) इंजिनसमोर बसून/उभे राहून सामूहिक छायाचित्रे काढली त्याला ‘लोकसत्ता’ने पहिल्या पानावर प्रसिद्धी दिली होती. तेव्हा साजरे करण्याच्या नादात विविध पातळ्यांवर सामाजिक भान सुटणे हे आपल्याकडे तसे सामान्य आहे. सुसंस्कृत समाजात नियम पाळणे ही एक सामाजिक सवय असते आणि ती सर्वांच्या दैनंदिन वागणुकीतून समाजमनात अधिकाधिक भिनत जात असते. आपल्याकडे याबद्दल काय परिस्थिती आहे?

पिवळ्या सिग्नलला गाडी थांबवण्याआधी हळू करणे नियमानुसार अपेक्षित असतानाही तसे करणारा बहुसंख्यांच्या शिव्याशापांचा आणि प्रसंगी त्यांनी दिलेल्या धडकेचाही धनी होतो कारण आपल्याकडे बहुसंख्य पिवळा सिग्नल पाहून गाडी दुप्पट वेगाने पळवतात. ‘कोणी बघत नाही आहे हे माहीत असताना तुम्ही कसे वागता त्याला तुमचे चारित्र्य म्हणतात’ अशा आशयाची एक इंग्रजी म्हण आहे पण आपल्याकडे सर्वांसमोर नियम तोडून दाखविण्यालाच पुरुषार्थ वगैरे सिद्ध करणे समजले जाते. विशेषत: पुरेशी मोठी झुंड जमवली की कुठलाही कायदा बिनदिक्कत मोडता येतो आणि नियम काटेकोरपणे पाळणारे षंढ आणि ते येताजाता छोट्यामोठ्या गोष्टींत (उदा. वाहतूक नियम) पायदळी तुडवणारेच खरे मर्द (!) अशी काहीशी आपली विचित्र किंवा विकृत सामाजिक मानसिकता आहे. नियम तोडणार्‍यालाच उलट फायदा/बक्षीस आणि तो पाळणार्‍याला मात्र शिक्षा असा अनुभव वारंवार येऊ लागला की समाजमन आपोआप नियम पाळण्यात कुचराई करू लागते. नियम पाळण्याला जोवर सामाजिक प्रतिष्ठा येत नाही तोवर देशात काय किंवा परदेशात काय आत्मदर्शनाच्या बाबतीत पहिले पाढे पंचावन्न हीच आपली गत राहणार.

– प्रवीण नेरुरकर, माहीम (मुंबई)

मग, इशारे पोकळच ठरतात!

‘ठेवींवर देय व्याजदरात भेदभाव अमान्य- गव्हर्नर’ ही बातमी (लोकसत्ता- ६ जून) वाचली. भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी व्याजदराची मर्यादा पाळण्याचा हा इशारा सर्व बँकांना दिलेला आहे. पण देशातील सर्वात मोठी खासगी बँक व एक सरकारी महामंडळ यांनी परस्पर व्यवहार करून अधिक व्याजदर दिला-घेतला, तोही रिझर्व्ह बँकेच्या नाकावर टिच्चून, अशी बातमी सर्वत्र चर्चेत आहे. एकीकडे बँकांना खबरदार म्हणायचे आणि दुसरीकडे आपले नियामक मात्र एचडीएफसी बँकेतील कथित नाट्यावर भाष्यसुद्धा करण्यास नकार द्यायचा, हे कसे? मग, या अशा पोकळ इशार्‍यांना कोण घाबरेल? ही सर्व व्यवस्था मिलीभगत करून सर्वसामान्यांना चुना तर लावत नसेल ना? एकंदरीत बॅकिंग क्षेत्राची विश्वासार्हता रसातळाला जात आहे; अशात दात नसलेले नियामक जनसामान्यांस त्यांच्या ठेवींच्या सुरक्षिततेबद्दल आश्वस्त करण्यास कमी पडताहेत, असे वाटते.

– प्राजक्ता वाढोणकर, पुणे</strong>