सिनेकारण : सिनेमातील इतिहासातून स्मृतींचे राजकारण

परंतु सिनेमा हा इतिहासाचा कोणताही वस्तुनिष्ठ किंवा पुराव्यावर आधारित अभ्यास नसतो. त्याऐवजी, चित्रपट निर्माते ऐतिहासिक घटनांकडे भावनात्मक नजरेने पाहतात. त्यात कल्पकता, अति-नाट्यमय मूल्ये आणि प्रेक्षकांच्या आवडीनुसार भूतकाळाची पुनर्रचना केलेली असते. थोडक्यात सांगायचे तर, सिनेमा हा काही इतिहास तपासण्याचा ‘फॅक्ट-चेक’ प्रकल्प नाही. उलट, अनेकदा सत्ताधारी वर्ग किंवा विशिष्ट प्रभावशाली गट आपले राजकीय आणि वैचारिक हेतू साध्य करण्यासाठी या माध्यमाचा वापर करतात, ज्यामुळे इतिहासातील खरी आणि बहुआयामी सत्ये बाजूला पडतात.

ऐतिहासिक चरित्रांचा वाढता प्रभाव

गेल्या दोन दशकांत हिंदी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीमध्ये ऐतिहासिक चरित्रांवर आधारित चित्रपटांची लाट आली आहे. ‘जोधा अकबर’, ‘पद्मावत’ आणि ‘सम्राट पृथ्वीराज’ सारख्या चित्रपटांतून महान शासकांचे जीवन पडद्यावर मांडले गेले, तर ‘बाजीराव मस्तानी’, ‘तान्हाजी’ आणि ‘केसरी’सारख्या चित्रपटांतून युद्धवीरांच्या शौर्यगाथा दाखवल्या गेल्या. हे चित्रपट दिसायला भव्य असतात, पण ते ऐतिहासिक सत्यामध्ये कल्पनेची भेसळ अगदी उघडपणे करतात. इतिहासाला उपभोग्य करणे हेच चित्रपट निर्मात्यांचे ध्येय आहे, ज्याचा आजच्या बाजारपेठेतील अर्थ इतिहासाला विकण्यायोग्य करणे असा होतो. पडद्यावर नवनवीन कथा मांडून हे चित्रपट लोकांच्या स्मरणात इतिहासाची एक विशिष्ट प्रतिमा कोरतात, जी ऐतिहासिक सत्यापेक्षा आजच्या राजकीय गरजांशी जास्त सुसंगत असते.

मराठा वारसा

मराठी चित्रपटसृष्टीला छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मराठा साम्राज्याचा गौरवशाली इतिहास मांडण्याची एक समृद्ध परंपरा लाभली आहे. हा चित्रपट प्रकार १७ व्या शतकातील सामाजिक-आर्थिक व्यवस्था, पेहराव आणि युद्धसंस्कृती यांचे एक जिवंत आणि अर्ध-काल्पनिक दर्शन घडवतो. शिवाजी महाराजांच्या प्रतिमेचे सादरीकरण अत्यंत सूक्ष्म आणि बहुआयामी आहे. सुरुवातीच्या काळात, म्हणजेच मूकपटांच्या आणि सुरुवातीच्या बोलपटांच्या काळात (उदा. १९३३ चा ‘सिंहगड’), शिवाजी महाराजांची प्रतिमा एक संयमी, बुद्धिमान आणि रयतेची काळजी घेणारा ‘जाणता राजा’ अशी होती. बाबूराव पेंटर आणि भालजी पेंढारकर यांसारख्या दिग्दर्शकांनी महाराजांना ‘हिंदवी स्वराज्या’ची स्थापना करणारा एक दैवी पुरुष म्हणून सादर केले (उदा. १९४७ चा ‘जय भवानी’).

मात्र, अलीकडच्या काळात आलेल्या ‘राजा शिवाजी’सारख्या भव्य चित्रपटांत हा दृष्टिकोन बदललेला दिसतो. आता महाराजांना केवळ एक ‘आक्रमक योद्धा’ किंवा शत्रूंचा नायनाट करणारे ‘हिंसक मशीन’ अशा रूपात अधिक दाखवले जाते. महाराजांचा संघर्ष हा ‘परकीय आक्रमक’ आणि त्यांच्या धर्माविरुद्ध असलेला संघर्ष आहे, असे चित्रण सध्या वाढले आहे. हा बदल महाराष्ट्राच्या सामाजिक मानसिकतेतील बदलाचा निदर्शक आहे. जिथे पूर्वी महाराजांच्या नैतिक आणि प्रशासकीय मूल्यांवर भर दिला जात होता, तिथे आता केवळ त्यांच्या युद्धकौशल्याचे आणि शारीरिक सामथ्र्याचे उदात्तीकरण केले जात आहे.

पुराव्यापेक्षा भावनांचे महत्त्व

इतिहासाच्या पुस्तकात आणि सिनेमात एक मोठा फरक असतो, तो म्हणजे भावना. चित्रपट चालण्यासाठी प्रेक्षकांचे नायकाशी भावनिक नाते जुळणे आवश्यक असते. निर्माते ऐतिहासिक घटनांचे मानवीकरण करतात, ज्यामुळे प्रेक्षक त्या पात्राशी जोडले जातात. मराठी माणसासाठी शिवाजी महाराज हे केवळ इतिहासातील नाव नसून ती एक सांस्कृतिक अस्मिता आहे. त्यामुळे, जर एखाद्या चित्रपटात इतिहास चुकीचा दाखवला असेल किंवा अतिशयोक्ती केली असेल, तरी प्रेक्षक ते मोठ्या मनाने माफ करतात. कारण ते तिथे इतिहासाची परीक्षा द्यायला गेलेले नसतात, तर आपल्या पूर्वजांच्या गौरवाचा अनुभव घेण्यासाठी गेलेले असतात.

याच भावनिक ओढीचा फायदा घेऊन अनेकदा इतिहासाचे विकृतीकरण केले जाते. पूर्वीचा ‘मुघल-ए-आझम’ हा चित्रपट आठवा. तो ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक नव्हता, पण त्यातील संगीत आणि अभिनयासाठी त्याचे कौतुक झाले. हे दुर्दैवी आहे की, इतिहासाकडे पाहण्याचा असा सर्जनशील, भावनिक आणि मनोरंजक दृष्टिकोन आता अशा चित्रपटांनी बदलला जात आहे जे त्यांच्या कल्पित कथांनाच परम सत्य म्हणून स्वीकारण्याचा आग्रह धरतात.

सुधारणावादी इतिहासाची गळचेपी

ऐतिहासिक चित्रपट बनवणे ही एक अत्यंत खर्चीक बाब आहे. कोट्यवधींचे बजेट, मोठमोठे स्टार्स आणि जागतिक वितरण यांमुळे निर्मात्यांवर आर्थिक दबाव असतो. अशा वेळी ते सत्य दाखवण्यापेक्षा भव्यता दाखवण्याला प्राधान्य देतात. या व्यापारी गणितात सामाजिक सुधारणांचा इतिहास मागे पडतो.

ऐतिहासिकदृष्ट्या सिनेमा हे उच्चभ्रू वर्गाचे विचार मांडण्याचे साधन राहिले आहे. यात दलित-बहुजन समाजाचे प्रश्न, सर्वसमावेशक समाजव्यवस्था निर्माण करण्याचे प्रयत्न किंवा उपेक्षितांचे योगदान यांकडे सोयीस्कर दुर्लक्ष केले जाते. ‘तान्हाजी’ किंवा ‘छावा’ सारखे चित्रपट ‘राष्ट्रवादा’च्या नावाखाली अनेकदा एका विशिष्ट ‘हिंदुत्ववादी’ दृष्टिकोनातून इतिहासाचे वाचन करतात, जे ऐतिहासिक सत्याच्या एकाच बाजूला महत्त्व देते.

‘कुलवाडी-भूषण’ 

आजच्या सिनेमातील सर्वात मोठी त्रुटी म्हणजे यात ‘सबाल्टर्न’ किंवा बहुजन दृष्टिकोनाचा अभाव आहे. महात्मा जोतिराव फुले यांनी १८६९ मध्ये लिहिलेल्या पोवाड्यात शिवाजी महाराजांचे अत्यंत वेगळे आणि वास्तववादी चित्रण केले आहे. फुले यांनी महाराजांना कुलवाडी-भूषण (शेतकरी-कष्टकरी वर्गाचा भूषण) असे संबोधले.

फुले यांच्यासाठी शिवाजी महाराज हे केवळ विशिष्ट धर्माचे रक्षक किंवा आक्रमकांचे द्वेष करणारे नव्हते. तर ते शूद्र-अतिशूद्रांना एकत्र करून एक न्यायी आणि जनकल्याणकारी राज्य निर्माण करणारे लोकनेते होते. दुर्दैवाने, मुख्य प्रवाहातील सिनेमात महाराजांच्या या सुधारणावादी आणि सर्वसमावेशक रूपाला स्थान मिळत नाही. त्यांचे राजकीय कौशल्य, दुर्बल घटकांसाठीची धोरणे, त्यांचे साहित्य-संस्कृतीतील योगदान यांऐवजी केवळ हिंदू-मुस्लीम संघर्षावर आधारित युद्धेच पडद्यावर वारंवार दाखवली जातात.

वारसा जपण्याची गरज

आजचा ऐतिहासिक सिनेमा हा केवळ मनोरंजनाचे साधन राहिलेला नाही, तर तो सत्ताधार्‍यांच्या राजकीय अजेंड्याला पुढे नेण्याचे एक साधन झाला आहे. समाजाला विभागणारे राजकारण करण्यासाठी इतिहासाचा वापर केला जात आहे. शिवाजी महाराजांसारख्या अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्वाचा वारसा केवळ युद्धापुरता मर्यादित करणे, हा त्या महान राजावर आणि इतिहासावर झालेला अन्याय आहे. सिनेमाने केवळ शिवाजी महाराजांना युद्धखोर योद्धा न दाखवता, अठरापगड जातींना एकत्र बांधणारा प्रशासक दाखवणे ही आजची गरज आहे. ऐतिहासिक चित्रपटांनी केवळ सर्जनशील भव्यतेने प्रेक्षकांचे मनोरंजनच करू नये, तर नैतिक जबाबदारीचे भान राखून प्रेक्षकांना विविध ऐतिहासिक तथ्यांबद्दल शिक्षितही केले पाहिजे. तरच आपण आपल्या महान वारशाशी प्रामाणिक राहू शकू.

मराठा इतिहासाचा खर्‍या अर्थाने सन्मान करायचा असेल, तर सिनेमाला या संकुचित विचारसरणीतून बाहेर पडावे लागेल. आपल्याला पुन्हा एकदा ‘कुलवाडी-भूषण’ शिवाजी महाराज शोधावे लागतील- असा राजा ज्याने केवळ तलवारीच्या जोरावर नाही, तर आपल्या विचारांच्या आणि न्यायाच्या जोरावर सामान्य माणसाचे हृदय जिंकले होते. जोपर्यंत चित्रपटसृष्टी केवळ विशिष्ट वर्गाचा इतिहास मांडत राहील, तोपर्यंत खर्‍या बहुजन नायकांचा इतिहास पडद्यावर मुकाच राहील.

‘जेएनयू’तील सहयोगी प्राध्यापक

enarish@gmail.com