मनोरंजनाच्या राजकारणाची एकाधिकारशाही

आपण चित्रपट फक्त मनोरंजनासाठी पाहतो, ही आपल्याकडे रुळलेली एक सर्वसामान्य समजूत आहे. ‘मुगल-ए-आझम’, ‘शोले’ किंवा ‘बाहुबली’ यांसारखे चित्रपट त्यांच्या नेत्रदीपक कलात्मक भव्यतेमुळे आणि पौराणिक प्रभावामुळे आपल्या सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग झाले आहेत. चित्रपटसृष्टी प्रेक्षकांना आवडत्या कथा, पात्रे आणि अभिनेत्यांच्या माध्यमातून वेळ घालवण्याचे एक आकर्षक साधन पुरवते.

अनेक प्रेक्षक रोजच्या सामाजिक वास्तवापासून दूर पळून जाण्यासाठी, काही क्षणांच्या आनंदासाठी आणि कसलाही खोल विचार न करता केवळ नाट्य, काल्पनिक विश्व, भव्यता आणि ॲक्शनचा आनंद घेण्यासाठी चित्रपटांकडे वळतात. एखादा व्यावसायिक चित्रपट पाहणे म्हणजे एका अज्ञाताच्या प्रवासावर जाण्यासारखे असते. राजकीय किंवा नैतिक जबाबदार्‍यांच्या ओझ्यातून दूर नेणारा हा एक ‘छोटा सुट्टीचा काळ’ मानला जातो आणि त्याला तसे समर्थनही दिले जाते.

प्रेक्षक अजूनही एखाद्या कथेचे मूल्यमापन तिच्या मनोरंजक मूल्यांवर, कलात्मक अभिव्यक्तीवर आणि तांत्रिक कौशल्यावर आधारित करतात. या दृष्टिकोनातून, एखादा चांगला चित्रपट म्हणजे कंटाळवाणा माहितीपट नसून, तो प्रेक्षकांना प्रभावी कथानक आणि भव्य दृश्यांनी थक्क करणारा असणे अपेक्षित असते. याच पारंपरिक दृष्टिकोनाने चित्रपटसृष्टीला एक सर्वसाधारण आणि ‘राजकारण-विरहित’ माध्यम म्हणून सादर केले आहे, परिणामी चित्रपट उद्योगाला अशा प्रकारच्या लोकप्रिय कथा बनवण्यास भाग पाडणार्‍या राजकीय अर्थकारणाकडे दुर्लक्ष होते.

चित्रपटसृष्टीचे राजकारण आणि अर्थकारण

कोणत्याही चिकित्सेतून हे स्पष्ट होते की, चित्रपटसृष्टी अनेकदा उच्चभ्रू वर्गाच्या व्यावसायिक हितसंबंधांची पूर्तता करते आणि त्यांची वैचारिक व सांस्कृतिक मूल्ये पुढे नेण्याचे काम करते. सत्ताधारी उच्चभ्रू वर्ग लोकानुरंजन, मनोरंजनाच्या नावाखाली आपले राजकीय अजेंडा राबवण्यासाठी चित्रपटांचा उघडपणे वापर करतात. शिवाय, आजच्या काळात मनोरंजक चित्रपट आणि राजकीय चित्रपट यांच्यातील अंतर बरेच कमी झाले आहे. व्यावसायिक चित्रपटसृष्टी आणि हिंदुत्वाची वैचारिक चौकट अनेकदा एकमेकांत मिसळून लोकानुरंजक कथांना जन्म देत आहेत.

ही संपूर्ण व्यवस्था एकाधिकारशाही चालवणारी आहे. येथे पर्यायी व विद्रोही विचारांच्या कलात्मक चित्रपटसृष्टीला ‘Woke’ (प्रगतशील किंवा अति-संवेदनशील), ‘Noir’ (गडद छटांचे चित्रपट) किंवा ‘निरुत्साही’ म्हणून हिणवले जाते. याऐवजी चित्रपटांनी अशी नवी सौंदर्यशास्त्रे आणि राजकीय उद्दिष्टे स्वीकारली पाहिजेत, जी शासनकर्त्या वर्गाच्या हिताची असतील, असा आग्रह धरला जातो.

लोकप्रिय मनोरंजनात्मक चित्रपटांचा बचाव प्रामुख्याने आर्थिक नफ्याच्या युक्तिवादावर केला जातो. चित्रपटनिर्मिती हा एक भांडवलशाही उपक्रम आहे, ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक, विविध प्रकारची श्रमशक्ती आणि पायाभूत सुविधांची गरज असते. निर्मिती ही अनेक स्तरांवर चालते, ज्यामुळे कलाकार, तंत्रज्ञ आणि मालकांना आर्थिक मोबदला मिळतो. चित्रपट हे एक औद्योगिक उत्पादन असल्याने, त्याचा प्राथमिक उद्देश खर्च वसूल करणे आणि नफा कमावणे हा असतो. उत्पादनाचा वापर किंवा खप वाढला की अधिक परतावा मिळण्याची खात्री मिळते. चित्रपटसृष्टी याच भांडवलशाही नियमांनुसार चालते. उद्योजक एखादे उत्पादन किंवा चित्रपट नैतिक कारणांसाठी विकत नाहीत, तर चांगल्या आयुष्यासाठी ते कसे आवश्यक आहे, हे प्रेक्षकांच्या मनावर बिंबवण्यासाठी विकतात.

बाजारपेठ आणि वैचारिक अनुशासन

बाजारपेठेतील या विक्रीयोग्यतेने चित्रपटाच्या अस्तित्वाला एक आकार दिला आहे. यामुळे प्रेक्षकांमध्ये बौद्धिक किंवा मूलगामी दृष्टिकोन विकसित करण्याचे कलेचे मूळ उद्दिष्ट मागे पडले आहे. बाजारपेठ प्रेक्षकांना आरामाचा आनंद, विशिष्ट दर्जा आणि उपभोग्य निवडीचे स्वातंत्र्य देते. कला केवळ सामाजिक आणि राजकीय वास्तवापासून सुरक्षित अंतरावर असते, एवढ्याच कारणामुळे बहुतांश मध्यमवर्गीय प्रेक्षक कलेवर प्रेम करतात. परंतु ‘लोकप्रिय चित्रपट मनोरंजक आहे आणि म्हणूनच तो राजकारण-विरहित आहे,’ हा दावा अर्धसत्य आहे. हा युक्तिवाद या वास्तवाकडे दुर्लक्ष करतो की लोकप्रिय चित्रपट राजकीय भूमिकेतूनच काम करत असतो.

लोकप्रिय चित्रपट प्रेक्षकांना सत्ता, अधिकार आणि वर्गविषमतेच्या पारंपरिक कल्पना स्वीकारण्यासाठी शिक्षित, प्रभावित आणि अनुशासित करतो. चित्रपटांमधील गोष्टी, गाणी आणि नाट्यमयता यांची विद्यमान सामाजिक व्यवस्था, पितृसत्ताक मूल्ये आणि उच्चभ्रू वर्गाची प्रतिष्ठा यांना पोषक ठरेल या प्रकारे रचना केली जाते. हे मनोरंजक घटक सामान्य जनतेच्या समोरील आव्हानांपासून प्रेक्षकांचे लक्ष विचलित करतात आणि जुनीच पुराणमतवादी सांस्कृतिक मूल्ये बळकट करतात. सध्याच्या काळात, हिंदुत्ववादी राजकीय व्यवस्थेने लोकप्रिय चित्रपटसृष्टीला नवे आदेश देऊन, त्यांना स्वत:च्या वैचारिक अजेंड्याशी जुळवून घेण्यास प्रवृत्त केले असावे, असेच चित्र आहे.

चित्रपटांतील हिंदुत्ववादी प्रवाह

हिंदुत्ववादी विचारसरणीच्या समर्थकांकडून सध्या लोकप्रिय चित्रपटांचा जो वापर केला जात आहे, तो दोन मुख्य उद्दिष्टांसाठी आहे. हिंसेचे आणि पौराणिकतावादाचे सादरीकरण : प्रथम ‘द काश्मीर फाइल्स’सारखी आक्रस्ताळी वर्णने, ‘आदिपुरुष’सारखे पौराणिक संदर्भ आणि ‘आरआरआर’सारखा भव्य इतिहास समोर मांडला जातो. मुख्य प्रवाहातील प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यासाठी तो पुरेसा ठरतो. ही रचना व्यावसायिक नफ्याला उघडपणे स्वीकारते आणि बाजाराला हे सिद्ध करून दाखवते की अति-सांप्रदायिक आणि राष्ट्रवादी मूल्ये असलेले चित्रपट मोठा नफा मिळवून देतात. त्यामुळे भारतीय चित्रपटसृष्टीतील त्या लोकानुरंजक प्रवाहाला बळ मिळते, जो वर्षानुवर्षे हिंसाचार, पितृसत्ताक मूल्ये आणि अवैज्ञानिक गोष्टींना खतपाणी घालत आला आहे. या प्रवाहात आता तीव्र सांप्रदायिक कथानक (‘द केरला स्टोरी’), मुस्लीमविरोधी प्रक्षोभक प्रचार (‘७२ हुराईन’) आणि थेट सरकारी योजनांचा प्रचार (‘राम सेतु’) यांसारख्या गोष्टींची भर पडली आहे.

चित्रपटसृष्टीने आता केवळ रातोरात प्रचार करणारे दुय्यम दर्जाचे चित्रपट निर्माण करण्याऐवजी आपल्या चित्रपट निर्मितीचा दर्जा आणि सौंदर्यशास्त्र सुधारले आहे. उदाहरणार्थ, ‘धुरंधर’सारख्या चित्रपटाच्या व्यावसायिक यशाचे कौतुक त्याच्या अवाजवी वैचारिक अजेंड्यामुळे नव्हे, तर त्याची उच्च निर्मितिमूल्ये, स्टारकास्ट, संगीत आणि चित्रपट क्षेत्रातील चकचकीतपणामुळे केले जाते. ‘उरी : द सर्जिकल स्ट्राइक’, ‘पद्मावत’ आणि ‘छावा’ यांसारख्या चित्रपटांबाबतही असेच सकारात्मक समीक्षण केले जाते, जेणेकरून हिंदुत्ववादी राजकारणाला बळ देणार्‍या वैचारिक संदेशाला दुय्यम स्थान देता येईल. हा नवा हिंदुत्ववादी प्रवाह आपले कथानक अधिक प्रभावीपणे लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी ‘चांगल्या व्यावसायिक चित्रपटांशी’ जोडलेल्या प्रगत पद्धती आणि तंत्रांचा वापर करत आहे. अशा प्रकारे, हिंदुत्व आणि भांडवलशाही व्यावसायिक उद्दिष्टे एकत्र येऊन मनोरंजनाचा एक नवीन साचा तयार करत आहेत.

पर्यायी आणि कलात्मक चित्रपट

हिंदुत्ववादी चित्रपटांचा उदय आणि यश हे सिद्ध करते की, चित्रपट हे राजकीय संदेश पोहोचवण्यासाठी एक अत्यंत प्रभावी माध्यम आहे. भूतकाळात, कलात्मक किंवा समांतर चित्रपटसृष्टीने (आर्ट-हाउस सिनेमा) वारंवार सामाजिक अन्याय (‘अंकुर’), वर्गाधारित शोषण (‘आघात’) आणि गरिबांची दयनीय स्थिती (‘सलाम बॉम्बे’) या विषयांवर जनजागृती केली आहे. यामुळे सामाजिक आणि राजकीय बदलांच्या विचारांना बळ देण्यामध्ये चित्रपटसृष्टीची भूमिका काय असू शकते, हे दिसून आले. हा वैचारिक प्रवाह राजकीय व्यवस्थेला आव्हान देणारा, पारंपरिक कथानक शैलीला छेद देणारा व शोषित वर्गाचे प्रतिनिधित्व करणारा होता.

परंतु अलीकडे, प्रस्थापित व्यवस्थेविरोधात आवाज उठवणार्‍या (अँटी-एस्टॅब्लिशमेंट) चित्रपटांसाठी असलेली जागा आणि स्वातंत्र्य पूर्वीसारखे राहिलेले नाही. ते अतिशय मर्यादित किंवा संकुचित झाले आहे. (सध्याच्या काळात ‘जाने भी दो यारों’सारखे राजकीय विडंबनात्मक नाटक बनवताना किती अडचणी येऊ शकतात, याची कल्पना करा). आज वैचारिक किंवा प्रयोगशील कथानकांना संस्थात्मक सेन्सॉरशिपचा सामना करावा लागतो किंवा पुराणमतवादी पहारेकर्‍यांच्या रोषाला सामोरे जावे लागते.

जेव्हा लोकप्रिय व्यावसायिक चित्रपट आणि राजकीय प्रवाह एकत्र येतात, तेव्हा एक प्रतिगामी सांस्कृतिक प्रारूप तयार होण्याचा धोका निर्माण होतो, जे उपेक्षित सामाजिक घटकांच्या संघर्षांपासून स्वत:ला पूर्णपणे दूर ठेवते. प्रस्थापित सत्तेशी वैचारिक संघर्ष करण्याची आणि सर्जनशील व बौद्धिक कथा मांडण्याची चित्रपटाची सामाजिक जबाबदारी वारंवार बाजूला सारली जात आहे.

असे असले तरी, काही मोजके पण प्रभावी चित्रपट स्वतंत्र विचारसरणीच्या चित्रपटांचे आदर्श जिवंत ठेवून आहेत. या वर्षी ‘इक्किस’, ‘गांधी टॉक्स’, ‘अस्सी’ आणि ‘मैं वापस आऊंगा’ यांसारख्या चित्रपटांनी आपले अस्तित्व नोंदवले आहे, जे हे दर्शवतात की अशी चित्रपटसृष्टी आजही महत्त्वाची आहे राजकीयदृष्ट्या विचारी, सामाजिक प्रश्नांबद्दल संवेदनशील आणि निर्मितीमध्ये निर्भय राहते.