बुकमार्क : विस्मृतीत गेलेली ‘युगयात्रा’

१४ एप्रिल १९५५ रोजी बाबासाहेबांचा ६४ वा जन्मदिन साजरा करण्यासाठी या नाटकाचा पहिला प्रयोग औरंगाबाद येथील नागसेन वन परिसरात तीन हजार प्रेक्षकांसमोर सादर करण्यात आला. या नाटकाने गेल्या वर्षी सत्तरीच्या महोत्सवी प्रवासाचा टप्पा पार केला. ‘युगयात्रा’ हे केवळ एक नाटक नाही; ते एक व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक कथन आहे, जे भारतातील शोषित समाजघटकांच्या शतकानुशतकांच्या ऐतिहासिक प्रवासाचे प्रभावी चित्रण करते. आंबेडकरी विचारसरणीत खोलवर रुजलेले हे नाटक मानवी प्रतिष्ठा, समता आणि न्याय यांसाठीच्या संघर्षाचे प्रभावी साहित्यिक रूप साकारते.

या नाटकाला विशेष महत्त्व प्राप्त करून देणारी गोष्ट म्हणजे चिटणीस यांचा डॉ. आंबेडकर यांच्याशी असलेला निकटचा संबंध. त्यांच्या बौद्धिक सहवासात अनेक वर्षे घालवताना नाटककारांनी जात, धर्म, राजकारण आणि शिक्षण यांबाबतचे आंबेडकरांचे चिंतन आत्मसात केले. हेच विचार नाटकाच्या ता्त्विवक गाभ्याला आकार देतात, ज्यामुळे ते सर्जनशीलतेबरोबरच एक महत्त्वपूर्ण वैचारिक दस्तावेज ठरते. नाटकाची सुरुवात ‘शंबूक’ या शोकांत, पण संघर्षशील व्यक्तिरेखेच्या प्रभावी प्रसंगाने होते.

वर्णाने शूद्र असलेल्या तपस्वी शंबूकाची आत्ममुक्तीची धडपड जातिव्यवस्थेच्या कठोर चौकटीत अपराध मानली जाते. त्याची शोकांत परिणती अशा व्यवस्थेचे दर्शन घडवते, जिथे धर्म न्यायावर मात करतो आणि व्यवस्थेतील नैतिक विरोधाभास समोर येतो. हा नाटकाचा प्रारंभच सामाजिक विषमतेच्या खोलवर रुजलेल्या चौकटीवर थेट प्रश्न उपस्थित करणारा आहे. यानंतर कथा गौतम बुद्ध यांच्या परिवर्तनकारी शिकवणींकडे वळते. विषमता आणि कर्मकांडांना नाकारत बुद्धांचा धम्म करुणा, विवेक आणि सार्वत्रिक मानवी प्रतिष्ठेचा पुरस्कार करणारा ठरतो. ‘बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय’ हा त्यांचा संदेश जात-लिंगभेदाच्या पलीकडे जाऊन सर्वसमावेशक कल्याणाची हाक देतो.

ही यात्रा पुढे संत चोखामेळा यांच्या जीवनातून उलगडत जाते. त्यांची अखंड भक्तीही त्यांना सामाजिक अपमानापासून वाचवू शकत नाही, ही बाब आध्यात्मिक समता आणि सामाजिक भेदभाव यांतील खोलवरचा विरोधाभास अधोरेखित करते. भक्तीमुळे मान मिळूनही जातीमुळे अपमान सहन करावा लागणारा हा संत आपल्याला प्रश्न विचारतो- आपली मूल्यव्यवस्था नेमकी कशावर आधारलेली आहे? पुढील प्रसंगात, या नैतिक परंपरेतील विठू महार ही व्यक्तिरेखा विलक्षण मानवतेचे दर्शन घडवते- आपली संपत्ती त्यागून तो संकटग्रस्त गावाचे रक्षण करतो; तरीही, त्याच्या जातीय ओळखीमुळे समाज त्याच्या सद्गुणांना मान्यता देण्यास तयार नसतो.

अशा विविध प्रसंगांद्वारे ‘युगयात्रा’ हे दाखवते की मानवी प्रतिष्ठेचा नकार प्राचीन, मध्ययुगीन आणि आधुनिक काळांमध्ये सातत्याने कसा टिकून राहिला आहे, प्रतिबंध आणि सुधारणांच्या प्रयत्नांनंतरही. तसेच सामाजिक दृष्टिकोन अनेकदा कायदे आणि राजकीय बदलांपेक्षा अधिक काळ टिकून राहतात, याचे सूक्ष्म चिंतनही हे नाटक मांडते. नाटकाचा शेवटचा टप्पा विसाव्या शतकात येतो आणि डॉ. आंबेडकर यांच्या जीवनसंघर्षात परिपूर्ण होतो. महाड सत्याग्रह, मनुस्मृती दहन आणि काळाराम मंदिर चळवळ यांसारख्या मानवी हक्कांच्या लढ्यांतील निर्णायक क्षणांचे प्रभावी चित्रण यात आढळते. तसेच स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि न्याय या तत्त्वांवर आधारलेल्या भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीचा त्यांचा महान वारसा यामध्ये गौरविला आहे.

भारतात सामाजिक न्यायाचे प्रश्न सार्वजनिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी असताना ‘युगयात्रा’ अत्यंत समकालीन भासते. विषमतेवरील तिची टीका आणि मानवी प्रतिष्ठेचा केलेला ठाम पुरस्कार थेट आजच्या वास्तवाशी संवाद साधतो. या नाटकाचा इतिहासही त्याच्या आशयाइतकाच प्रभावी आहे. बाबासाहेबांनी २० नोव्हेंबर १९५५ रोजी या नाटकाच्या प्रयोगाला आवर्जून उपस्थित राहून आपली पसंती नोंदवली होती. त्यांच्या सूचनेप्रमाणे १९५६ साली दीक्षाभूमी येथे झालेल्या ऐतिहासिक बौद्ध दीक्षा समारंभात जवळपास सहा लाख प्रेक्षकांसमोर याचे सादरीकरण झाले- भारतीय रंगभूमीच्या इतिहासातील एक अभूतपूर्व घटना. तरीही इतकी व्यापक पोहोच असूनही हे नाटक मुख्य प्रवाहातील साहित्यिक इतिहासात दीर्घकाळ दुर्लक्षित राहिले.

या ऐतिहासिक महत्त्वाची जाणीव ठेवून साहित्य अकादमी, नवी दिल्ली यांनी ‘युगयात्रा’चा इंग्रजी अनुवाद प्रकाशित करून तो अधिक व्यापक वाचकवर्गासाठी उपलब्ध करून दिला आहे. या प्रयत्नामुळे या नाटकाला भारतीय साहित्य-सांस्कृतिक विश्वात त्याचे योग्य स्थान प्राप्त व्हावे आणि राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर त्याचा प्रसार व्हावा, ही अपेक्षा आहे.

अनुवादक म्हणून, या प्रभावी कथनाला भाषिक सीमांच्या पलीकडे नेण्याची जबाबदारी आम्हाला प्रकर्षाने जाणवली. त्याची भावनिक तीव्रता आणि ता्त्विवक खोली अबाधित ठेवत ते समकालीन वाचकांसाठी सुलभ करणे हा आमचा प्रामाणिक प्रयत्न  आहे. ‘युगयात्रा’ ही केवळ इतिहासातील एक यात्रा नाही; ती आपल्या वर्तमानाचे जिवंत प्रतिबिंब आहे आणि अधिक न्याय्य, समताधिष्ठित व मानवी भविष्य घडविण्याचे प्रभावी आवाहनदेखील आहे.

इंग्रजी विभागप्रमुख व प्राध्यापक, नेस वाडिया महाविद्यालय, पुणे</strong>