व्यक्तिवेध : एडगर मोरँ

‘अभ्यासक कसा असावा याचा ते वस्तुपाठ होते’ असे एडगर मोरँ यांच्याबद्दलच काय, कोणाही अभ्यासकाबद्दल म्हणता येणार नाही- येऊही नये- कारण अभ्यासक अखेर आपापल्या परिस्थितीतच घडत असतात. हे परिस्थितीतून घडण्याचे भान म्हणजे काय, याचा वस्तुपाठ जर कुणाला हवाच असेल, तर मात्र १०४ वर्षे जगलेल्या एडगर मोरँ यांच्याकडे पाहावे लागेल! पहिल्या महायुद्धानंतर, ८ जुलै १९२१ रोजी पॅरिसमध्ये जन्मलेल्या एडगर यांची आई १९३१ मध्ये वारली. तेव्हापासून एडगर वाचनात रमू लागले. शैक्षणिक प्रगती उत्तम असताना, आपण केवळ ग्रीसहून स्थलांतर केलेल्याच नव्हे तर ज्यू कुटुंबातील आहोत याचा साक्षात्कार एडगर यांना हिटलरी सत्ताकांक्षेने करून दिला. मग फ्रान्सच्या दक्षिण भागात राहून त्यांनी इतिहास, भूगोल आणि कायदा यांच्या पदव्या घेतल्या. महायुद्धकाळात ‘रेझिस्टन्स’ चळवळीत सहभागी होताना त्यांनी नाहोम हे मूळ आडनाव टाकून ‘मोरँ’ हे उपनाव घेतले. तुलूजहून पॅरिसपर्यंत धडक मारणार्‍या कम्युनिस्ट तुकडीत ते सहभागी झाले आणि महायुद्ध संपल्यानंतर मात्र पॅरिसमध्ये समाजशास्त्र शिकू लागले. पुढे १९५० च्या दशकात, तेव्हा नव्याने उदय होत असलेल्या ‘फिल्म स्टडीज’कडेही वळले (सिनेमा ऑर द इमॅजिनरी मॅन- १९५६; द स्टार्स- १९५७). सिनेमा हे आजचे माध्यम आहे, याची खात्री असल्यानेच नंतर त्यांनी ‘तुम्ही सुखी आहात असे तुम्हाला वाटते का?’ हा प्रश्न पॅरिसच्या रस्त्यांवरील अनेकांना विचारून उत्तरे मिळवणारी एक फिल्मही केली. पण त्याआधी १९५९ मध्ये, ‘ऑटोक्रिटीक’ या पुस्तकातून त्यांनी आपलाच कम्युनिस्ट भूतकाळ पारखून, तो त्यागणेच का बरे होते यांची मीमांसा त्यांनी केली. त्यांना ‘तत्त्ववेत्ता’ मानले जाऊ लागले, ते या पुस्तकानंतर.