राजवाडे विचारविश्व: दुसर्‍या ‘अन्नपूर्णे’ची सुविधा

त्यांच्या लक्षात आले की, नव्याने मांडामांड करणे, रोजच्या रोज बाजारहाट करणे, अन्न शिजवणे वगैरे गोष्टी दगदगीच्या तर आहेतच; पण वेळखाऊदेखील आहेत. आई जवळ पुण्यातच असली, तरी तिच्याशी त्यांचा छत्तीसचा आकडा होता; किंबहुना तेच तिला त्रास देत असत. तिची मनधरणी करून रोजच्या स्वयंपाकपाण्याची व्यवस्था लावायची कल्पनाच त्यांना मानवण्यासारखी नव्हती. पण समस्येचे निराकरण तर अत्यावश्यक होते.

त्यांचे एक स्नेही होते, त्यांच्याशी नामसाधर्म्य असलेले. विसूभाऊ साळवेकर नावाचे. त्यांनी पुण्याच्या बुधवार पेठेतल्या ढमढेरे वाड्यात एक भोजनगृह नव्यानेच सुरू केले होेते. इतर खाणावळींपेक्षा तिथली सेवा अधिक दर्जेदार होती, जेवण चांगले सुग्रास होते आणि वातावरणात घरगुती आपुलकी मिसळलेली होती. त्या काळात बाहेरगावाहून पुण्यात येणार्‍या बहुतेक लोकांना नातेवाइकांकडे किंवा परिचितांकडे जेवणाची सोय होते का, ते पाहावे लागत असे. सर्रास खाणावळीत जाऊन जेवण्याची पद्धत रूढ झाली नव्हती. त्यामुळे ज्यांचे पुण्यात कुणीच सगेसोयरे नसतील, पण कामानिमित्त पुण्यात येऊन राहणे गरजेचे असेल, त्यांच्यासाठी जेवायचे कुठे, हा महत्त्वाचा प्रश्न होऊन बसला होता. ती सामाजिक गरज ओळखून विसूभाऊ साळवेकरांनी ‘अन्नपूर्णा’ याच नावाचे भोजनगृह चालवले होते. अल्पावधीतच त्याचा चांगला बोलबाला झाला. इतका की, न. चिं. ऊर्फ तात्यासाहेब केळकर, शिवरामपंत परांजपे यांच्यासारखी ‘पुणेरी’ मंडळीसुद्धा वेळप्रसंगी त्या भोजनगृहात जाऊन जेवत असत. हा लौकिक विसूभाऊ राजवाड्यांच्या कानावरही पूर्वीच पडला होता. त्यामुळे पुण्यात राहात असूनही एकाकी जीवन स्वीकारलेल्या त्यांच्यासारख्याला तो एक मोठा दिलासा होता.

एका अन्नपूर्णेच्या निधनामुळे निर्माण झालेली पोकळी अंशत: भरून काढण्यासाठी दुसरी अन्नपूर्णा अशी लाभली. विसूभाऊ मग साळवेकरांच्या ‘अन्नपूर्णा भोजनगृहा’त नित्यनेमाने जाऊन जेवू लागले. न्यू इंग्लिश स्कूलमधील शिक्षकाची नोकरी १८९३च्या ऑगस्टमध्ये सोडून दिल्यावर राजवाडे यांच्याकडे दिवसभराचा भरपूर मोकळा वेळ होता. योगायोगाने ‘अन्नपूर्णा’ भोजनगृहाच्या अगदी जवळच त्यांचे वामन मोरेश्वर पोतदार नावाचे दुसरे एक मित्र राहात होते. त्या दोघांची डेक्कन कॉलेजमधल्या दिवसांपासून चांगली मैत्री होती. पोतदार बुधवारातच किर्लोस्कर थिएटरच्या इमारतीत दुसर्‍या मजल्यावर राहात असत. मोकळ्या वेळात राजवाडे त्या मित्राच्या घरी जाऊन गप्पागोष्टी करू लागले. पोतदार वकिली करत असले, तरी या मित्राशी गप्पा मारणे त्यांना आवडत असे. ते कामानिमित्त बाहेर असले, तरीही राजवाडे त्या घरात सहज वावरू शकत. त्या इमारतीच्या तिसर्‍या मजल्यावर एक माळा होता. त्या माळ्यावर बसून पुस्तकांचे वाचन करायला पोतदारांनी राजवाडे यांना अगदी आनंदाने परवानगी दिली.

पोतदारांबरोबर राजवाडे चर्चा करीत, अधूनमधून त्या दोघा मित्रांना भेटायला विष्णु गोविंद ऊर्फ अण्णा विजापूरकर नावाचे तिसरे मित्रही येत. तेसुद्धा डेक्कन कॉलेजमधूनच पदवीधर झाले होते. शिवाय त्या कॉलेजच्या वसतिगृहात राजवाडे राहात होते, तेव्हा त्यांच्याच खोलीत हे विजापूरकरही राहात.

पोतदारांच्या बुधवारातल्या त्या घराच्या माळ्यावर पुस्तके वाचत आणि मित्रांशी विविध विषयांवर गप्पा मारत असतानाच राजवाडे यांच्या मनात मराठी भाषेत एक मासिक सुरू करण्याचा विचार घोळू लागला. विजापूरकरांनाही तसेच काही करावेसे वाटत होते. त्या दोघांच्या चर्चेतून पुढे काय काय भरीव निष्पन्न झाले, ते पुढील लेखात…- आनंद हर्डीकर