अन्वयार्थ : हे ‘भरकटणे’ चिंताजनकच!

अंतराळ मोहिमांमध्ये काही प्रमाणात अपयश हे गृहीत धरले जाते. अमेरिका, पूर्वीचा सोव्हिएत रशिया, ब्रिटन, फ्रान्स या अंतराळ संशोधन क्षेत्रातील आद्य महासत्तांनी असे अपयश अनुभवले आहे. चीन आणि जपानबाबतही हे म्हणता येईल. या वास्तवाला भारत अपवाद ठरू शकत नाही. पीएसएलव्ही मोहिमांच्या यशाची टक्केवारी गेल्या वर्षी मे महिन्यापर्यंत अत्यंत उत्कृष्ट होती. इस्रोच्या १०५ मोहिमांपैकी ६५ मोहिमा पीएसएलव्हीशी संबंधित होत्या. यांतील केवळ चार मोहिमा अपयशी ठरल्या. पहिल्याच मोहिमेत म्हणजे १९९३ मध्ये इस्रोला अपयश आले होते. त्यानंतर २०१७ मध्ये मोहीम पूर्ण होऊ शकली नाही. हा आलेख कौतुकास्पद खराच. पण गेल्या दहा महिन्यांत दोन वेळा आलेले अपयश आधीच्या यशाची पाटी पुसून टाकते. इस्रोने आजवर ३४ देशांचे ४३० उपग्रह अवकाशात सोडले आहेत. पण या अपयशामुळे भविष्यात ही संस्था अशाच प्रकारे मोहिमा पार पाडू शकते का, याविषयी संदेह निर्माण होतो. गतवर्षीच्या अपयशाविषयी सविस्तर अहवाल प्रसिद्ध झालेला नाही. पण ज्वलन कक्षात वायूगळती झाल्यामुळे पुरेसे प्रेरक बल निर्माण होऊ शकले नाही. ही त्रुटी निर्मितीच्या वेळची असू शकते. दुसरे असे, की आपण अधिकृतपणे काहीही जाहीर केले नसले तरी आपले मित्र आणि शत्रू या घडामोडींकडे बारकाईने पाहात असतातच. अशा वेळी कोणताही संशय दूर करण्यासाठी आवश्यक पारदर्शिता आणि अपयश स्वीकारण्यासाठी आवश्यक खुलेपणा विद्यमान व्यवस्थेमध्ये नाही. त्यामुळेच राफेल किती पडली याविषयी माहिती मिळत नाही, तसेच पीएसएलव्हीच्या मोहिमा पाठोपाठ का अपयशी ठरल्या याविषयी स्पष्टीकरण मिळण्याची अपेक्षा पुरी होत नाही.

वैज्ञानिक दृष्टिकोन केवळ संशोधकांमध्ये असणे पुरेसे नाही. वैज्ञानिक प्रयोगांचे यशापयश अध्याहृत असते. अपयशातून शिकूनच पुढे यशाची हमी मिळत जाते हा परिपक्वपणा आणि शहाणपणही वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून प्राप्त होते. आपण प्रत्येक मोहिमेकडे – वैज्ञानिक, लष्करी, क्रीडाविषयक, मुत्सद्देगिरी – युद्धभूमीवरील मर्दुमकीच्या नजरेतून पाहतो. म्हणून यश मिरवतो नि अपयश झाकण्याचा प्रयत्न करतो! यातून हसे आपलेच होते. भविष्यात अंतराळ ही नवी युद्धभूमी आणि कर्मभूमी बनणार आहे. चंद्रयान, गगनयान, मंगलयान अशा महत्त्वाकांक्षी मोहिमांची आपली यादी मोठी आहे. अमेरिका, चीन, रशिया या क्षेत्रात उत्तरोत्तर प्रगती करत आहेत. त्यांच्याशी – विशेषतः अमेरिका आणि चीनशी बरोबरी करायची असेल तर फार मूलभूत बदल करण्याची गरज नाही. थोडा दृष्टिकोन बदलावा लागेल. अन्यथा आज प्रक्षेपक भरकटला, उद्या संपूर्ण कार्यक्रमच भरकटू शकेल.