व्यक्तिवेध : यान टिम्मन

बॉबी फिशर आणि सध्या नॉर्वेचा मॅग्नस कार्लसन यांच्या मधल्या काळात ‘बेस्ट फ्रॉम द वेस्ट’ म्हणून टिम्मन सातत्याने गौरवले जात. ते नेदरलँड्सचे. या देशाने मॅक्स युवे यांच्या रूपात बुद्धिबळाला जगज्जेता दिला. युवे, फिशर यांच्याप्रमाणेच सोव्हिएत वर्चस्वाला टक्कर देणार्‍या मोजक्या पाश्चिमात्य बुद्धिबळपटूंपैकी टिम्मन होते. एके काळी जागतिक क्रमवारीत ते दुसर्‍या क्रमांकापर्यंत पोहोचले. जगज्जेतेपदाच्या एका लढतीत ते रशियाच्या अनातोली कारपॉवकडून पराभूत झाले. पण प्रदीर्घ काळ त्यांनी बुद्धिबळ विश्वावर छाप पाडली. अलीकडेच ७५ व्या वर्षी त्यांचे निवर्तणे जगभरातील बुद्धिबळ रसिकांसाठी विलक्षण धक्कादायक ठरले.

कारण टिम्मन अतिशय लोभसवाणे होते. ते निष्णात बुद्धिबळपटू तर होतेच, शिवाय बुद्धिबळावर उत्तम लेखन करणारे आणि या खेळात उत्तमोत्तम कोडी सादर करणारे म्हणूनही परिचित होते. इतरही अनेक विषयांची गोडी त्यांनी जोपासली आणि त्यावर लेखन केले. त्यांचा जन्म गणितज्ञ आई-वडिलांपोटी झाला. बुद्धिबळाकडे ते त्यांचे मोठे बंधू टॉन यांच्यामुळे वळले. दोघेही खेळत, तरी टिम्मन यांनी अधिक झपाट्याने प्रगती केली. यान यांच्या वडिलांना त्यांनी गणितज्ञ व्हावे असे वाटत होते.

यान हुशार विद्यार्थी होते. पण एकदा यान १५ वर्षांचे असताना त्यांनी एक क्लब दर्जाची स्पर्धा जिंकली. त्यातून मिळालेली बक्षिसाची रक्कम त्या काळात मोठी होती. चरितार्थासाठी बुद्धिबळच खेळावे असा निर्णय त्यांनी त्या लहान वयातच घेतला. आवडीची पुस्तके वाचायला मिळतात, परदेशात फिरायला मिळते नि मनासारखे जगता येते हा साधा विचार त्यामागे होता. वडिलांनी त्यांना या निर्णयापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला, पण उपयोग झाला नाही. तरीदेखील सुरुवातीच्या काळात वडिलांनी दर महिन्याला काही रक्कम पाठवून यान यांना मदतच केली.

प्रत्येक वेळी स्पर्धांची निमंत्रणे मिळतीलच अशी परिस्थिती नव्हती. त्या काळातील बर्‍याच स्पर्धा सोव्हिएत महासंघात खेळल्या जायच्या. त्यांत सहभागी होण्यासाठी बराच खटाटोप करावा लागे. यान टिम्मन यांनी व्यावसायिक बुद्धिबळपटू व्हायचे ठरवले खरे, पण त्या काळी तो निर्णय धाडसी होता. एकदा स्वीडनमध्ये ते आणि त्यांचे बंधू खेळायला गेले, त्यावेळी हॉटेलचे बिल देण्यापुरतेही पैसे नव्हते. पैशाची तजवीज स्पर्धा जिंकूनच बक्षिसाच्या रकमेतून करता आली! यान टिम्मन यांनी १९७५ ते १९९५ हा काळ गाजवला. ते १९८२ मध्ये जागतिक क्रमवारीत तत्कालीन जगज्जेता अनातोली कारपॉव याच्यानंतर दुसर्‍या क्रमांकावर होते. पारंपरिक पद्धतीने पुस्तके वापरून ते तयारी करायचे.

कम्प्युटर आधारित तयारीच्या सध्याच्या पद्धतीचा त्यांना विलक्षण तिटकारा होता. कारपॉव आणि गॅरी कास्पारॉव यांच्यामुळे ते जगज्जेता होऊ शकले नाहीत. पण हे दोघेही, तसेच भारताचा विश्वनाथन आनंद यांना त्यांनी पॅरिसमधील एका स्पर्धेत हरवून दाखवले होते. आयुष्याच्या अखेरच्या टप्प्यात त्यांनी लेखन आणि बुद्धिबळातील एकाहून एक सरस कोडी सादर करण्यावर भर दिला होता. त्यांच्या निधनाने बुद्धिबळविश्व एका सुपरिचित, रसरशीत व्यक्तिमत्त्वाला कायमचे मुकले.