अन्वयार्थ: कुडनकुलमची ‘माहितीफुटी’

यावर भाष्य करण्याआधी कुडनकुलम येथील प्रकल्पाविषयीची पार्श्वभूमी जाणून घ्यायला हवी. हा प्रकल्प न्यूक्लीअर पॉवर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड अर्थात ‘एनपीसीआयएल’ आणि रशियाची ऊर्जा क्षेत्रातील सार्वजनिक कंपनी रोझॲटम यांच्यातर्फे संयुक्तपणे विकसित केला जातो आहे. प्रकल्पाची एकूण क्षमता सहा हजार मेगावॉट इतकी आहे. पहिली दोन केंद्रे कार्यान्वित झाली आहेत, तर तीन, चार, पाच आणि सहा ही बांधणीच्या विविध टप्प्यांत आहेत. तिसर्‍या आणि चौथ्या केंद्राच्या रचना आणि बांधकामात अनिल अंबानी यांच्या रिलायन्स समूहाचा भाग असलेली रिलायन्स इन्फ्रा ही कंपनी २०१८ पासून सहभागी आहे. तिने योट्टा डेटा स्व्हिहसेस ही अन्य एक सेवा कंपनी विदा केंद्राची सेवा पुरवठादार म्हणून नेमली आहे. याच ‘योट्टा’ने सायबरसुरक्षेशी संबंधित घटना घडल्याला पुष्टी दिली. मात्र, या सायबर हल्ल्यात मुख्य प्रणालीत दोष निर्माण झाला किंवा विदाचोरी झाली नसून, त्यापूर्वीच हा हल्ला परतवून लावला गेला, असाही दावा केला. ‘एनपीसीआयएल’चे म्हणणे आहे, की बाहेर आली आहे, त्या माहितीचा अणुप्रकल्पाच्या सुरक्षिततेशी काहीही संबंध नाही. प्रकल्पाला लागणार्‍या काही अगदी सर्वसाधारण सेवांची ती माहिती आहे. या सुविधांच्या निर्मितीसाठी निविदा काढून ते काम रिलायन्स इन्फ्राकडे सोपविले गेले होते. निविदा प्रक्रियेचा भाग म्हणून निविदेसाठी बोली लावणार्‍यांना सूचक आरेखने आणि काही तांत्रिक माहिती दिली गेली. ‘रिलायन्स इन्फ्रा’ने त्याच आधारावर आणि प्रकल्पाच्या आवश्यकतेनुसार प्रस्ताव दिला आणि तो तपासणी करून मान्य करण्यात आला होता, असेही ‘एनपीसीआयएल’ने म्हटले. त्यामुळे आत्ता जी माहिती सार्वजनिक झाल्याचा दावा आहे, ती फक्त प्रकल्पाच्या सर्वसाधारण सेवांसंबंधीची आहे, अणुप्रकल्पाच्या सुरक्षिततेशी संबंधित नाही, असा दावा करण्यात येतो आहे.

थोडक्यात, गळती झालेली माहिती संवेदनशील नसल्याने प्रकल्पाला धोका नाही, असेच रिलायन्स आणि ‘एनपीसीआयएल’चे म्हणणे. मात्र, तरीही मुळात गळती झाली, हा विषय गंभीर आहे, हे कसे नाकारायचे? काही तज्ज्ञ म्हणताहेत, त्याप्रमाणे प्रकल्पातील बांधकाम आराखडे हीसुद्धा संवेदनशील माहिती असते, तर त्याकडे दुर्लक्ष कसे करणार? ज्या माहितीची गळती होऊन, जी आता सार्वजनिक होण्याचा धोका आहे, ती सर्वसाधारण होती, असे मानले, तरी मग ती आतापर्यंत सार्वजनिक का नव्हती? ती का आणि कोणासाठी लपविली गेली होती? शिवाय, अणुप्रकल्पासारख्या महत्त्वाच्या प्रकल्पाची माहिती अशी चोरली जाऊ शकते, असा संदेश या घटनेने जातो आहे, तो कसा नाकारणार? या प्रश्नांची ठोस उत्तरे द्यावीच लागतील. त्याऐवजी प्रश्नच विचारू नका, सगळे सुरक्षित आहे, हे उत्तर पुरेसे नाही.

अँथ्रोपिक कंपनीच्या ‘मायथॉस’सारखे एआय साधन कोणत्याही सायबर सुरक्षित समजल्या जाणार्‍या सॉप्टवेअर यंत्रणेतील त्रुटी शोधू शकतो, हे उघडकीस आल्यानंतर त्याचा सकारात्मक उपयोग होऊ शकतो, तसा त्रुटी शोधून हल्ला करण्यासाठीही होऊ शकतो, ही अलीकडचीच घडामोड. त्यासाठी ‘अँथ्रोपिक’ला याचा वापर मर्यादित करावा लागला. आपल्याकडे एका १९ वर्षीय विद्याथ्र्याने केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाचे (सीबीएसई) संकेतस्थळ सहजपणे ‘हॅक’ केल्याचीही घटना ताजीच. सायबर सुरक्षेची अशी आव्हाने ‘आ’ वासून उभी असताना, देशाच्या सुरक्षिततेशी संबंधित माहिती जपण्यासाठी ठोस उपाययोजना करण्यावाचून गत्यंतर नाही. कुडनकुलम प्रकल्पातील ‘माहितीफुटी’ने हेच अधोरेखित केले आहे.