तर्कतीर्थ विचार : ग्रंथालयेच खरी ज्ञानप्रसार केंद्रे

भाषणाचे व्यासपीठ ग्रंथालय संघटनेच्या अधिवेशनाचे असल्याने आवश्यक त्या विवेचनानंतर तर्कतीर्थांनी ग्रंथ व ग्रंथव्यवहारविषयक आपली भूमिका स्पष्ट केली. ‘‘ग्रंथालय संस्था प्राचीन आहे. मानवी संस्कृतीबरोबर ही संस्था व तिची व्यवस्था विकसित होत आली आहे. ग्रंथ लिहिले जातात. लेखन शब्द ‘लिख’ धातूपासून तयार झाला असून, त्याचा अर्थ कोरणे आहे. प्रारंभीच्या अवस्थेत मनुष्य गुंफांमध्ये राहात असण्याच्या काळात तिथल्या दगडावर टोकदार दगडांनी कोरायचा, त्याचा हा संदर्भ आहे. पुढे माणूस इष्टिका, चामडे, पपायरस, झाडाची पाने, भूर्जपत्र, ताडपत्र यांवर कोरत लिहिता झाला. मग कागद, शाई, बोरू, लेखण्या आल्या. हस्तलिखिताचा काळ असताना कित्ते (ग्रंथ प्रती) आले. मग ठसे निर्माण झाले. त्यातून मुद्रणकलेचा विकास झाला. पुढे त्याचे शास्त्र झाले. पूर्वी लेखन, ग्रंथनिर्मितीस धर्मस्थळे, धर्मपीठे, राजे, रजवाडे, मंदिरे यांचा आश्रय असायचा. दरबारी कवी, कलाकार होते. त्या काळात निर्मिती व वाचक मर्यादित होते. वाचनप्रसार पुढे शिक्षणप्रसार बनला. ग्रंथांची मागणी वाढली तशी यंत्रे आली.

सांस्कृतिक उत्खननातून ज्या वस्तू व पुरावे हाती आले, त्यातून लेखन, कोरणे इत्यादी कला प्राचीन असल्याचे सिद्ध होते. सुमेरियन, बाबिलोनियन, हडप्पा, सिंधू इत्यादी संस्कृती अवशेष हे सिद्ध करण्यास पुरे आहेत. जगातील कायद्याची पहिली संहिता हम्मुरबी राजाने निर्माण केली होती. पॅरिसच्या वस्तुसंग्रहालयात इष्टिका ग्रंथ पाहण्यास मिळतात. त्यातून लिपीचे प्राचीनत्व स्पष्ट होते. ग्रंथालयांची प्राचीनता इतिहासावरून लक्षात येते. अठरावे, एकोणिसावे शतक हस्तलिखिताचे, तर विसावे शतक मुद्रण प्रचार, प्रसार व विकासाचे ठरले. गत शतकातील (विसावे) सार्वजनिक ग्रंथालयांचे जाळे हे लेखन, मुद्रण, ग्रंथविकासाचे शतक म्हणून पाहता येते. ग्रंथचळवळीच्या विकासात ब्रिटिशांबरोबरीने एतद्देशीय सुशिक्षितांचा वाटा लक्षात घेण्यासारखा आहे. आज (१९८५) महाराष्ट्रात हजारो ग्रंथालये असणे साक्षरता विकासाचे चिन्ह होय.’’

तर्कतीर्थांनी आपल्या या भाषणात ग्रंथनिर्मितीशी असलेला त्यांचा संबंध व अनुभव उपस्थितांपुढे स्पष्ट केला होता. विश्वकोशनिर्मितीची कहाणी सांगितली होती. ग्रंथव्यवहार वृद्धीसाठी अनुवादवृद्धी आवश्यक असल्याचे स्पष्ट केले होते. तर्कतीर्थांचे हे भाषण विचारप्रवण न होता माहितीपर झाले होते. सहसा तर्कतीर्थ अशी भाषणे देत नाहीत, तरी त्यांनी ते का द्यावे? असा प्रश्न पडून विचार करता लक्षात येते की, कधी कधी विचारांपेक्षा व्यवहारास महत्त्व असते. हे भाषण झाले त्या काळात (१९८५) महाराष्ट्रातील ग्रंथालयांपुढे सतत आकसत जाणाऱ्या अनुदानाचा प्रश्न गंभीर होता. तो तर आज आणखी गंभीर झाला आहे. तो त्यांच्या अस्तित्वावरच उठला आहे. त्यास कर्दनकाळ म्हटले तर ते अतिशयोक्त होणार नाही, अशा काळात वैचारिकता व्यर्थ ठरते. तर्कतीर्थांना, त्या काळाचे गांभीर्य, भान होते; म्हणूनच त्यांनी हा पवित्रा घेतला असावा. त्यात पालकत्वाची भावना दिसते. तर्कतीर्थांचा ग्रंथव्यवहाराशी जिव्हाळ्याचा व निकटचा संबंध असल्याने आस्थेने स्वीकारलेली ही त्यांची भूमिका समजून घेतली पाहिजे. सर्वसाधारण माहितीचेही स्वत:चे असे असाधारण ज्ञानमूल्य असते, जे सर्वसामान्यांसाठी दुर्लभ ज्ञानाची नवी कवाडे उघडणारे आणि जिज्ञासावर्धन करणारे ठरत असते.