लोकमानस: ‘महिला हक्कांची भ्रूणहत्या’- सन १९५१!

मानवी बुद्धीचा परीघ वाढत राहावा…

‘शनिवारचे संपादकीय’ पानावरील (१८ एप्रिल) तिन्ही लेख वाचून एका बाजूला विषयांचे गांभीर्य जाणवले, तर दुसरीकडे हे विषय सामान्य वाचकांसाठी किती परिघाबाहेरचे आणि आव्हानात्मक असू शकतात, याची जाणीव झाली. ‘विश्वविजयाकांक्षिणी’ या संपादकीयातून दिसणारी स्त्री-शक्तीची वैश्विक झेप भविष्यात एक दिवस जगज्जेतेपद पटकावेल, असा विश्वास निर्माण करतो. तर दुसरीकडे ‘गाडीबाहेरची टकटक’ मधून मांडलेले मानवी (आणि सत्ताधार्‍यांच्या) वर्तणुकीचे सूक्ष्म पदर वाचकाला अंतर्मुख करतात. तर तिसरीकडे, ‘अँथ्रॉपिकचा मायथॉस…’ या ‘विशेष विश्लेषणा’त ‘एआय’ला (कृत्रिम बुद्धिमत्तेला) दिलेली ‘बाटलीतल्या राक्षसाची’ उपमा भविष्यातील एका मोठ्या तांत्रिक आणि नैतिक पेचाकडे लक्ष वेधते.
तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले किंवा तो ‘राक्षस’ कितीही अवाढव्य झाला, तरी त्याला दिशा देणारी मानवी बुद्धिमत्ता आणि संवेदनशीलता हीच नेहमी श्रेष्ठ राहील. या तिन्ही लेखांचा एकत्रित विचार केला तर असे वाटते की, आपण तंत्रज्ञानावर पूर्णपणे अवलंबून न राहता, (उदा. बुद्धिबळाच्या मानवी चाली) आपल्या स्वतंत्र वैचारिक इनपुटद्वारे त्याला ज्ञानाच्या विस्तारासाठी एक साधन म्हणून वापरले पाहिजे. तंत्रज्ञानाला विवेकाची जोड दिली, तर ‘परिघाबाहेरचे’ वाटणारे कठीण विषयही आपण आपल्या आकलनाच्या कवेत घेऊ शकतो. कठीण विषयांच्या आकलनासाठी केवळ माहिती असून चालत नाही, तर त्याला मानवी जिज्ञासेची जोड असणे अधिक महत्त्वाचे आहे, हेच या लेखांतून अधोरेखित होते. ‘वायटूके’ च्या काळातही असेच आव्हान होते. – राघवेंद्र मण्णूर, डोंबिवली

‘वसुधैव कुटुंबकम’ दूरच राहते…

‘गाडीबाहेरची टकटक…’ हा गिरीश कुबेर यांचा लेख (‘अन्यथा’- १८ एप्रिल) युद्धामागील अर्थकारण अधोरेखित करतो. तेलसंपन्न आखाती देशात युद्धाचे ढग गोळा झाले की तेलाचे भाव वधारतात आणि लेखात म्हटल्याप्रमाणे काही निवडक तेल उत्पादक कंपन्या कमी कालावधीत प्रचंड माया गोळा करतात. अमेरिकेत ‘बॅकएन्ड’ ला ‘मिलिटरी इंड्ट्रिरयल कॉम्प्लेक्स’, ‘सीआयए’ यांचे ‘डीप स्टेट’; तर ‘फ्रंटएन्ड’ला अमेरिकी ‘पेन्टॅगॉन’, प्रशासन व राष्ट्राध्यक्ष अशी रचना आहे. त्यामुळे, अमेरिकी राष्ट्राध्यक्ष ‘डेमोक्रॅट’ असो की ‘रिपब्लिकन’- त्या देशाची भांडवलशाही, जागतिक राजकारण, विस्तारवाद, युद्धखोरी यांतील फरक ‘उन्नीस-बीस’ इतकाच असतो. अमेरिकेनंतर फ्रान्स, जर्मनी, यू.के., इटली, इस्रायल, रशिया, चीन, स्वीडन हे प्रमुख शस्त्रास्त्र उत्पादक आणि निर्यातदार देश आहेत. भारतही आता त्यात उतरला आहे मात्र भारत युद्धखोर नाही. अंतिमत: युद्धखोर राष्ट्रे तेल, वायू, खनिजे, नैसर्गिक स्रोत यावर भूराजकीय कब्जा मिळवून विस्तारवाद आणि वर्चस्ववाद जोपासतात, तेव्हा ‘वसुधैव कुटुंबकम’ हा भारताचा आदर्शवाद मृगजळाप्रमाणे दूर जाताना दिसतो. – डॉ. विकास इनामदार, पुणे

विवेकवादी आदर्श

शिस्तप्रिय व भ्रष्टाचाराविरोधातील बेधडक कारवाईसाठी ओळखले जाणारे आयएएस अधिकारी तुकाराम मुंढे यांची, ‘वारंवार बदली होणारे अधिकारी’ अशी ओळख आहेच. पण तुकाराम मुंढे यांनी त्यांच्या मातोश्रींच्या निधनानंतर पश्चिम बंगालचा दौरा सोडून आपल्या गावी आल्यानंतर आपल्या मातोश्रींच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कारांनंतर मुंडेंनी तिसर्‍या दिवशी सर्व विधी पूर्ण केले तसेच अस्थीचे विसर्जन नदीत न करता आपल्या शेतात खड्डा खोदून त्यामध्ये अस्थिविसर्जन केले व तेथे वडाचे झाड लावले. त्यांच्या या विवेकवादी कृतीने इतरांनाही आदर्श घालून दिला आहे. – दीपक पंडित, इचलकरंजी