ऑलिम्पिक आख्यान : विकसित (क्रीडा) भारत २०३६!

ऑलिम्पिक चळवळीने तगून, टिकून राहताना असे अडथळे, आव्हाने पाहिली, तसेच भावनांच्या हुंकारासाठी हक्काचे व्यासपीठही मिळवून दिले. संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेची वार्षिक अधिवेशने, अमेरिकी अध्यक्षांची ‘स्टेट ऑफ द युनियन’ वार्षिक भाषणे, पूर्वीच्या सोव्हिएत रशियातील मे महिन्यातली संचलने, अलीकडच्या चीनमधील एकल सत्तारूढ कम्युनिस्ट पक्षाची राष्ट्रीय अधिवेशने या विशाल व्यासपीठांवरून जितके राजकीय विचार नि हुंकार व्यक्त होत नाहीत, तितके ते बराच काळ ऑलिम्पिकमधून व्यक्त व्हायचे, हे या चळवळीचे यश नक्कीच. कारण या ऑलिम्पिकवर खेळाडूंनी, सरकारांनी, विचारवंतांनी, विश्लेषकांनी, उद्योगपतींनी प्रेम केले. मानवजातीने प्रेम केले. यातूनच हा पसारा उभा राहिला नि टिकला. पण तो आता अवाढव्य झाला आहे. अमर्याद आणि अनिर्बंध वाढतो आहे. सुरुवातीच्या स्पर्धा (ग्रीसचा अपवाद वगळता) प्रामुख्याने उद्योगप्रधान आणि वसाहतींच्या लुटीतून फुगलेल्या महासत्तांनी भरवल्या. गतशतकाच्या दुसर्‍या पन्नाशीत तत्कालीन जपान, ऑस्ट्रेलिया, मेक्सिको, दक्षिण कोरिया या देशांनी ऑलिम्पिक भरवून दाखवले. यजमानपद ही केवळ युरोप वा अमेरिकेतील देशांची मक्तेदारी राहिली नाही. तर उद्योगप्रधान, व्यापारप्रधान, प्रगत असूनही स्वीडन, बेल्जियम, नेदरलँड्स, फिनलंड, कॅनडा हे देश दुसर्‍यांदा ऑलिम्पिक भरवण्याच्या भानगडीत पडले नाहीत. महाकाय आणि संसाधनसमृद्ध असूनही सोव्हिएत रशियाला एकदाच ऑलिम्पिक भरवता आले. नवीन सहस्रकात ग्रीस (अथेन्स २००४), चीन (बीजिंग २००८) आणि ब्राझील (रिओ २०१६) या विकसनशील देशांमध्ये ऑलिम्पिक स्पर्धा झाल्या. भारताच्या ऑलिम्पिक यजमानपदाच्या आकांक्षांकडे या पार्श्वभूमीवर पाहावे लागेल.

ऑलिम्पिक २०३६… काही आव्हाने!

भारताच्या आधी जपान, दक्षिण कोरिया आणि चीन या आशियाई देशांनी ऑलिम्पिक भरवलेले आहे. पण हे तीनही देश गेल्या शतकापासूनच ऑलिम्पिक पदकतालिकेत अस्तित्व दाखवू लागले होते, नवीन शतकात तर चीन हा ऑलिम्पिकमध्ये अमेरिकेला टक्कर देतो. जपान आणि सोल ऑलिम्पिक १९८८ नंतर दक्षिण कोरिया हेदेखील चीनइतके नाही तरी अनेक खेळांमध्ये सुवर्णपदकाचे दावेदार मानले जातात. यांच्या तुलनेत आपल्याकडील चित्र काय आहे? नॉर्मन प्रिचार्ड यांनी पॅरिस १९०० मध्ये दोन रौप्यपदके जिंकली. त्यानंतर हॉकीमध्ये सलग सहा ऑलिम्पिकमधील सुवर्णपदकांचा सुवर्णकाळ वगळता भारत आणि ऑलिम्पिक हे समीकरण फार यशस्वी ठरू शकलेले नाही. खाशाबा जाधवांचे १९५२ मधील कुस्ती पदक लखलखीत अपवाद होता. पुढे वैयक्तिक पदक मिळण्यासाठी आणखी ४४ वर्षे वाट पाहावी लागली. या काळात हॉकीतील हक्काची पदकेही आटली. नवीन शतकात अभिनव बिंद्रा आणि नीरज चोप्रा यांच्या वैयक्तिक सुवर्णपदकांमुळे झाकोळ काहीसा प्रकाशमान झाला इतकेच. भारताच्या खात्यात १९०० पासून इनमिन ४१ पदके जमा झालेली आहेत. यात १० सुवर्ण, १० रौप्य आणि २१ कांस्यपदकांचा समावेश आहे. सुवर्णपदकांमध्ये ८ हॉकीतील (या खेळात एकूण १३ पदके) आहेत. याशिवाय ॲथलेटिक्स (४), कुस्ती (८), नेमबाजी (७), बॉक्सिंग (३), बॅडमिंटन (३), वेटलिफ्टिंग (२), टेनिस (१) या खेळांमध्ये आपली पदककमाई आहे. यात आता टेनिसमध्ये नजीकच्या काळात पदक मिळण्याचा संभव नाही. तरीदेखील ४१ पदके चीन, जपान आणि कोरियासमोर फिकी ठरतात हे मान्य करावे लागेल. ऑलिम्पिक भरवण्याची क्षमता म्हणजे निव्वळ पायाभूत सुविधांची उभारणी नव्हे. उद्या फिफा विश्वचषक फुटबॉल आपण भरवला, तरी त्यात फुटबॉलच्या मैदानावर आपण काय दाखवतो यालाही महत्त्व असते. तेव्हा ऑलिम्पिक भरवायचे असेल, तर लॉस एंजलिस (२०२८), ब्रिस्बेन (२०३२) या स्पर्धांमध्येच एक आकडी पदककमाईवर जल्लोष करण्याची सवय सोडावी लागेल. परिस्थिती थोडीफार आशादायी आहे. विशेषत: ॲथलेटिक्समध्ये अलीकडच्या काळात ज्युनियर आणि सीनियर पातळीवर अशा क्रीडाप्रकारांमध्ये आपण चमकलो जेथे यापूर्वी भारताचे अस्तित्वही नव्हते. अमेरिका, रशिया, चीन, ब्रिटन या देशांनी ऑलिम्पिकच्या मैदानांवर सामर्थ्य दाखवले. हे सामर्थ्य केवळ सामरिक आघाडीवर दाखवता उपयोगाचे नाही, याचे भान आपल्याला यायला पाहिजे. इतर बहुतेक सर्व ऑलिम्पिक यजमानांच्या तुलनेत भारतात दारिद्र्य, बेरोजगारी, रोगराई, विषमता अधिक आणि रौद्र आहे. पण इतक्या समस्या असलेले फारच थोडे देश ऑलिम्पिक भरवण्याची महत्त्वाकांक्षा बाळगून आहेत, हेही लक्षात घेतले पाहिजे. विकसित भारत २०४७ हे विद्यमान राज्यकर्त्यांचे लाडके स्वप्न आहे. त्या मार्गावर विकसित क्रीडासत्ता म्हणून २०३६ मध्ये झळकणे हे महत्त्वाचे पाऊल ठरते. भारताची ही भरारी ऑलिम्पिक चळवळीलाही समृद्ध करणारीच ठरेल. पिअर द कुबर्तांच्या स्वप्नातील व्यापकता आणि अर्थ ऑलिम्पिकला प्राप्त होईल.