राजवाडे विचारविश्व : स्त्री-पुरुष समागमाच्या अतिप्राचीन चाली

‘स्त्रीपुरुषसमागमसंबंधक कित्येक अतिप्राचीन आर्ष चाली’ या पहिल्या प्रकरणाच्या प्रारंभीच राजवाड्यांनी लिहिले, ‘मित्राला किंवा अतिथीला स्वस्त्री संभोगार्थ देण्याची चाल पुरातनकालापासून पाणिनीच्या कालापर्यंत भारतीयांत होती.’ या वाक्यामुळे आपल्या वाचकांना जबरदस्त धक्का बसेल, हे गृहीत धरून त्या धक्क्याची तीव्रता थोडीफार सौम्य व्हावी या हेतूने त्यांनी पुढे लगेच खुलासा केला की, ‘सध्याच्या आपल्या नीतीप्रमाणे पाहता ही चाल आपणास नीतिबाह्य व चमत्कारिक वाटते; परंतु या उत्क्रमिष्णु (हळूहळू, टप्प्याटप्प्याने सुधारत जाणार्‍या) जगतात सर्वच वस्तूंना जंगमत्व असल्यामुळे नीती ही वस्तुदेखील उत्क्रमिष्णु आहे. स्वयंभू, स्थाणु किंवा स्थिर नाही. त्या त्या काळी ती ती चाल नीतिमत्तेची समजली जाते व वाटत्ये इतकेच. तो काळ पालटला व समाजात अंतर्घर्षणाने किंवा बाह्य प्रेरणेने बदल झाले म्हणजे ती जुनी व वहिवाटेतून गेलेली चाल नीतिबाह्य व चमत्कारिक भासून तिची गणना गर्ह्य वस्तूंत होते. अशा गर्ह्य म्हणजे सध्याच्या समाजाला अमान्य असणार्‍या व विलक्षण भासणार्‍या अशा स्वस्त्रीसमर्पणाव्यतिरिक्त इतर कित्येक चाली पुरातन आर्य समाजात, पृथ्वीच्या पाठीवरील इतर प्राचीन व अर्वाचीन कमीजास्त रानटी समाजांतल्याप्रमाणे प्रचलित होत्या… त्यांच्यापैकी काहींचा निर्देश यापुढे करायचा आहे.’

खुलासेवजा हे विवेचन करून झाल्यावर राजवाड्यांनी थेट ब्रह्मदेवापासूनच आपल्या खर्‍या मांडणीला सुरुवात केली. त्यांनी लिहिले, ‘महाभारतात व हरिवंशात प्रथम प्रजोत्पत्ती ब्रह्मदेवापासून झाली, असे वर्णन आहे. आदिपर्वाच्या ६६व्या अध्यायात ब्रह्मदेवापासूनची वंशावळ दिली आहे. ह्या वंशावळीत (राजवाड्यांनी पुस्तकात तीही संपूर्ण छापली होती.) पहिली लक्षात घेण्यासारखी बाब म्हटली म्हणजे दक्ष व दक्षा ह्या सख्ख्या बहीणभावंडांचा शरीरसंबंध ही होय. ब्रह्मदेवाच्या उजव्या आंगठ्यापासून दक्ष झाला व डाव्या आंगठ्यापासून दक्षाची भार्या झाली. दक्षाच्या ह्या भार्येचे किंवा बहिणीचे नाव व्यासांनी दिलेले नाही. ही व्यासांची कदाचित नजरचूक असेल किंवा त्यांच्यापर्यंत ही पुरातन कहाणी जेव्हा पोहोचली तेव्हा ह्या स्त्रीचे नाव लोककथेतून नष्ट झाल्यामुळे व्यासांनी ते सहजच दिले नसेल. कारण कोणतेहि असो, दक्षाच्या बहिणीचे नाव महाभारतात नमूद नाही, एवढे खरे. समजुतीच्या सुकरतेसाठी ह्या बाईचे नामकरण मी दक्षा म्हणून केलेले आहे… दुसरी लक्षणीय बाब म्हणजे ब्रह्मदेवाचा नातू जो कश्यप त्याने आपल्या १३ चुलतबहिणींशी समागम केला आणि तिसरी बाब म्हणजे ब्रह्मदेवाचा पुत्र जो धर्म त्याने आपल्या १० पुतण्यांशी संगनमत केले. तात्पर्य, सख्खी भावंडे, चुलत भावंडे व चुलता-पुतणी यांचे शरीरसंबंध प्राचीन आर्षकाळी होत असत, असे इतिहासकार जे महर्षी व्यास त्यांनी लिहून ठेवले आहे.’

आपल्या धक्कादायक वाटणार्‍या विवेचनाला पुरेसा ग्रांथिक आधार आहे, हे वाचकांना समजावून देत राजवाड्यांनी पुढे लिहिले, ‘परंपरेने समाजात ज्या लोककथा चालत येतात, त्यांचा स्वतंत्रपणे उल्लेख ज्या इतिहास-पुराणांतून येतो, तो इतिहास याआधी वर्णन केल्याप्रमाणे अतिप्राचीन आर्य समाजात प्रचलित असलेल्या चालींचा निर्देश करतो. भारतहरिवंशादि इतिहासातून उल्लेखिलेल्या ह्या चालींचा निर्देश ऋग्वेदादी ग्रंथातूनही आढळतो’… आणि आपल्या बाजूचा ठोस पुरावा म्हणून राजवाडे नंतर लगेच आधार देत पुढे झाले, तो ऋग्वेदातील सूक्ताचा. त्यांनी लिहिले, ‘ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातील दहावे यमयमी-संवादात्मक सूक्त एतत्प्रकरणी विचारार्ह आहे’… कसे ते पुढील लेखांकात…