राजवाडे विचारविश्व: लेटूर्नोच्या अनुकरणाचा आक्षेप

प्रकाशनगृहाच्या संचालिका शांता रानडे यांनी त्यांच्या निवेदनात असे म्हटले होते की, आपण मांडलेल्या विचाराला पूरक असे उतारे देऊन तो विचार सिद्ध करण्याची राजवाड्यांची पद्धत आहे. रानडे ह्यांच्या या म्हणण्यातील पहिला भाग आपल्याला मान्य आहे, पण दुसरा भाग मात्र मान्य नाही, हे स्पष्ट करून डॉ. मेहेंदळे म्हणाले, ‘म्हणजे असे की, राजवाडे आपल्या मांडणीला पूरक उतारे जरूर देतात, पण त्यांनी मांडलेला नवा विचार सिद्ध करण्यास ते उतारे समर्थ असत नाहीत. (शांता) रानडे किंवा (कॉम्रेड) डांगे यांनी राजवाड्यांनी दिलेले उतारे मुळातून तपासून पाहिले नाहीत. राजवाडे उतारे देताना मूळ उतार्‍यातील संपूर्ण माहिती देत नाहीत अथवा उतार्‍यांचा विपरीत अर्थ लावतात. त्यामुळे वाचकाला राजवाड्यांनी आपला विचार सिद्ध केला आहे, असे वाटते; परंतु राजवाडेविचारांचे आता जे परीक्षण मी पुढे मांडणार आहे, त्यावरून ते तसे झाले नसल्याचे स्पष्ट होईल.’

राजवाड्यांच्या या पुस्तकातील लेखनाबद्दलचे एक महत्त्वाचे निरीक्षण नोंदवत डॉ. मेहेंदळे यांनी सांगितले की, ‘राजवाडे त्यांच्या लेखनात जागोजागी (फ्रेंच लेखक) लेटूर्नो यांच्या ‘इव्होल्युशन ऑफ मॅरेज’ या ग्रंथातले उतारे देतात. त्या ग्रंथात ग्रंथकाराने पाश्चात्त्य देशांतल्या अगदी अलीकडच्या काळातल्या काही रानटी समाजांच्या चाली दिल्या आहेत. आपण कल्पिलेला अतिप्राचीन आर्ष समाज रानटीच असला पाहिजे, असे त्यांनी मानले आणि तसा तो रानटी असल्यामुळे लेटूर्नो यांनी वर्णन केलेल्या स्त्रीपुरुष समागमाच्या चाली आर्ष रानटी समाजातही असल्याच पाहिजेत, असे राजवाड्यांनी ठरवले. त्यांचा ग्रंथ इतका लेटूर्नो यांच्या ग्रंथावलंबी आहे की, ‘इव्होल्युशन ऑफ मॅरेज’ हा ग्रंथ त्यांच्या वाचनात आला नसता, तर त्यांनी हे पुस्तक लिहिले नसते, असे मला वाटते. या दृष्टीने दोन ग्रंथांच्या नावांमधले साम्य लक्षणीय आहे.’

डॉ. मेहेंदळे यांनी त्यानंतर राजवाडे यांच्या प्रतिपादनाच्या ओघात येत गेलेल्या विविध पुराव्यांचा, त्यामध्ये उल्लेखिलेल्या पात्रांचा उल्लेख केला आणि वस्तुस्थितीनिदर्शक खुलासा व खंडन सुरू केले. उदाहरणार्थ त्यांनी लिहिले, ‘प्राचीन काळी सख्खी भावंडे, चुलत भावंडे, चुलता-पुतणी यांचे शरीरसंबंध होत असत, या निष्कर्षाच्या पुराव्यादाखल राजवाड्यांनी दक्ष आणि दक्षाचा तसेच यम आणि यमीचा दाखला दिला आहे. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे काढलेला निष्कर्ष योग्य नाही. पहिली गोष्ट म्हणजे दक्ष आणि त्याने जिच्याशी समागम केला ती स्त्री – राजवाड्यांनी तिचे नाव सोयीसाठी ‘दक्षा’ असे ठेवले आहे – यांना भाऊ-बहीण असे महाभारत संबोधत नाही. कारण दक्षाची उत्पत्ती ब्रह्मदेवाच्या उजव्या अंगठ्यापासून आणि ‘दक्षा’ची उत्पत्ती ब्रह्मदेवाच्या डाव्या अंगठ्यापासून झाली, तेव्हा ते दोघे सहोदर भाऊबहीण नव्हेत… दुसरी महत्त्वाची गोेष्ट ध्यानात घ्यावयाची ती अशी की, प्रजोत्पत्तीच्या अगदी प्रारंभीकाळात एखादी चाल अस्तित्वात असायला त्यावेळी मुळी समाजच नव्हता. त्याकाळी दक्ष आणि दक्षा असे दोनच स्त्रीपुरुष अस्तित्वात असले, तर पुढील प्रजोत्पत्ती होण्यासाठी त्यांचा समागम अपरिहार्य असल्याने तो संकीर्ण समागमाचा म्हणजे नात्यांमधील समागमाचा एक अवशेष असे मानताच येणार नाही’.

दक्ष-दक्षा ही सख्खी भावंडे नसल्याची थोडी जाणीव असल्यामुळेच राजवाड्यांनी यम-यमी ह्या जुळ्या भावंडांमधील संवादाचा पुरावा पुढे केला. परंतु ती त्यांची चूक कशी होती, हे पुढच्या लेखांकात…
anand47.hardikar@gmail.com