राजवाडे विचारविश्व : स्वराज्य : महाराष्ट्र धर्माचे मुख्य कलम

‘यवनांचा उच्छेद करायचा, हे जरी त्या काळी महाराष्ट्रातील हिंदू धर्माचे एक कलम होऊन गेले होते, तरी तेवढाच त्यावेळच्या मराठ्यांचा हेतू नव्हता. स्वधर्माची स्थापना करून गो-ब्राह्मणांचा प्रतिपाल करावयाचा त्यांचा मुख्य हेतू होता. हा उत्तमोत्तम हेतू साध्य होण्यास नुसता यवनांचा उच्छेद करून काम भागण्यासारखे नव्हते, तर स्वराज्याची स्थापना करणेही आवश्यक होते. तेव्हा स्वराज्य स्थापना हेही महाराष्ट्रातील हिंदू धर्माचे मुख्य कलम होऊन बसले’, हे सांगून राजवाड्यांनी पुढे लिहिले, ‘स्वराज्याची स्थापना करण्यासाठी दोन गोष्टी केल्या पाहिजेत, असे शिवाजीच्या लक्षात आले. मराठ्यांचे एकीकरण केले पाहिजे, ही एक गोष्ट व त्यांचे धुरीकरण (म्हणजे पुढारीपण) स्वीकारले पाहिजे, ही दुसरी गोष्ट. कोणत्याही वेळी ‘बहुत लोक मेळवून एक विचारे भरल्याशिवाय’ स्वराज्य स्थापनेची तयारी होत नसते व एवढेच करून काम भागत नाही, तर एक विचाराने भरलेल्या लोकांचे धुरीणत्वही पत्करण्यास व ते पत्करून इष्ट हेतू तडीस नेण्यास महापुरुषांनी सिद्ध व्हावे लागते…’

महाराष्ट्राच्या बाबतीत ‘बहुत लोक मेळवून एक विचारे भरण्याचे’ काम शिवाजीने संतमंडळींकडून करवले आणि नंतर त्या तशा मंडळ्यांचे पुढारपण शिवाजीने व त्याच्या मुत्सद्द्यांनी स्वीकारले आणि स्वराज्याची स्थापना करण्याचे ‘अतिमानुष’ कृत्य घडवून आणले, असा स्पष्ट अभिप्राय व्यक्त करून झाल्यावर राजवाड्यांनी चक्क एक बेरीज, एक समीकरण मांडले. ते असे की, महाराष्ट्रेतर प्रांतातील हिंदू धर्म धर्मस्थापना गोब्राह्मणप्रतिपालन स्वराज्य स्थापना एकीकरण धुरीकरण = महाराष्ट्रातील हिंदू धर्म होतो, अशी त्या काळी समजूत होती. ‘ही समजूत म्हणजेच महाराष्ट्र धर्म आणि त्याची स्थापना व प्रसार करण्याकरता शिवाजी महाराज व त्यांचे अनुयायी यांनी प्राणांचा व वित्ताचा अपरंपार व्यय केला… १६४६ पासून १७९६पर्यंत या कल्पनेला मराठे साक्षात स्वरूप देत होते; बरोबर १५० वर्षे या धोरणाने मराठे चालले होते.’

मराठ्यांच्या त्या दीडशे वर्षांच्या वाटचालीत ‘केवळ प्राणभूत’ ठरलेल्या त्या कल्पनेचा निरनिराळ्या वेळी कसकसा आविष्कार झाला, ते सोदाहरण समजावून सांगण्यास मग राजवाड्यांनी प्रारंभ केला.