राजवाडे विचारविश्व : जे जे काही झाले, ते ते सर्व इतिहास!

‘‘‘हिस्टरी इज पास्ट पॉलिटिक्स ॲण्ड पॉलिटिक्स इज प्रेझेंट हिस्टरी’ असे विधान कित्येक इंग्लिश इतिहासकार करतात. इतिहास म्हणजे गतराजकारण व राजकारण म्हणजे वर्तमान इतिहास, हे इतिहासाचे लक्षण सर्वस्वी अपुरते आहे. मानवसमाजाच्या चरित्रात राजकारणाखेरीज इतर अनेक व्यवहारांचा समावेश होत असतो. धर्म, आचार, विद्या, व्यापार वगैरे अनेक व्यवहारांच्या घडामोडी राष्ट्रांत होत असतात आणि त्यांचा समावेश समाजाच्याच चरित्रात करणे अत्यावश्यक असते. केवळ राजकारणाचाच तेवढा विचार करून इतिहासाला थांबता येत नाही.’ एवढे प्रतिपादन करून न थांबता राजवाड्यांनी इंग्रज इतिहासकारांबद्दलचा परखड अभिप्रायही नोंदवला. तो असा की, ‘राजकारणावरच उदरनिर्वाह करणार्‍या इंग्लंडसारख्या देशातल्या इतिहासकारांना इतिहासाचे व राजकारणाचे समानाधिकरण भासत असेल, परंतु इतर देशांतील इतिहासकारांना ते तसे भासत नाही, ही निर्विवाद गोष्ट आहे. इतर देशांत राजकारणाप्रमाणेच धर्मकारण, व्यापारकारण, समाजकारण वगैरे अनेक कारणांचे महत्त्व त्या देशांतील (विशेषत: जर्मनी व फ्रान्स) इतिहासकारांना सारखेच वाटते. सबब, इतिहास म्हणजे राष्ट्राचे सर्व तर्‍हेचे गतकालीन चरित्र व सर्व प्रकारचे वर्तमान चरित्र म्हणजे वर्तमान इतिहास, असे लक्षण स्वीकारणे अपरिहार्य आहे. इंग्लिश इतिहासकारांच्या ध्यानात हे व्यापक लक्षण येऊ लागले नाही, असे नाही; परंतु, ते ध्यानात ठेवून, नाव घेण्यासारखा इंग्लंडचा इतिहास इंग्लिश इतिहासकारांकडून अद्याप लिहिला गेलेला आढळत नाही. उलट इंग्लंडच्या इतिहासावर सर्वतर्‍हेने व्यापक असा विचार जर्मन व फ्रेंच इतिहासज्ञांकडूनच थोडाफार झालेला आहे.’

आणि या तौलनिक अभिप्रायानंतर इतिहासाचे निर्दोष लक्षण कोणते, हे स्पष्ट करताना राजवाड्यांनी लिहिले, ‘या दूषित इंग्लिश लक्षणापेक्षा आपल्या आर्य पूर्वजांनी हजारो वर्षांपूर्वी इतिहासाचे जे लक्षण ठरवले, ते अगदी निर्दोष आहे. ताटस्थवृत्तीने दोषरहित लक्षणे (=व्याख्या) करण्यात त्यांचा हातखंडाच असे. इति ह आस… असे झाले, असे होते, हे इतिहासाचे लक्षण आर्यांचे होय. मानवसमाजाच्या गतचरित्रातला अमुक भाग इतिहास नाही व अमुक भाग इतिहास आहे, असे हे लक्षण सांगत नाही; तर जे जे काही झाले, ते ते सर्व इतिहास होय, असे साध्या तीन शब्दांनी ते जाहीर करीत आहे. या लक्षणात समाजातील सर्व हालचालींचा अंतर्भाव होतो. इतिहासाचे हे आपले वडिलोपार्जित लक्षण दोषरहित असल्यामुळे शिरसा मान्य करण्यात मोठा अभिमान वाटतो.’

पाठोपाठ या लक्षणासंदर्भात उपस्थित होऊ शकणार्‍या एका शंकेचेही राजवाड्यांनी लगेच निरसनही करून टाकले. ‘या लक्षणात समाजाच्या गतचरित्राचाच तेवढा समावेश केलेला आहे, वर्तमान चरित्राचा केलेला नाही, अशी शंका आणिता येईल; परंतु किंचित सूक्ष्म विचार करून शास्त्रीयरीत्या पाहता वर्तमान म्हणून ज्याला ज्याला म्हणता येईल असे या जगतात काय आहे? ज्या क्षणाला वर्तमान म्हणावे, तो क्षण बोलताबोलताच गत होऊन इति-ह-आस-पदवीला जाऊन पोहोचतो. तेव्हा वर्तमान इतिहास, वर्तमान जग वगैरे जे शब्दसमूह आपण योजितो, ते सर्व परस्परविरोधी आहेत, हे उघड आहे. आपल्या डोळ्यांसमोर नुकत्याच होऊन गेलेल्या ज्या गोेष्टी, त्यांच्या वर्णनाला आपण वर्तमान इतिहास म्हणून परस्परविरोधी नाव देतो इतकेच. वस्तुत: ते वर्णन गतगोष्टींचेच असते. एवढेच की, या गतगोष्टी इतर दूरदूरच्या गतगोष्टींहून कमी-जास्त अलीकडच्या असतात!’