samyog mahatma gandhi influence on acharya vinoba bhave life zws 70 | Loksatta

साम्ययोग : महाभागवत आणि महात्मा

अभय, कर्मयोग आणि आत्मज्ञान हा साम्ययोगाचाही गाभा आहे. प्रल्हादाचे चमत्काररूप जीवन चरित्र आपल्याला ठाऊक असते.

साम्ययोग : महाभागवत आणि महात्मा
(संग्रहित छायाचित्र)

अतुल सुलाखे

श्रीमद्भागवताच्या सातव्या स्कंधातील नवव्या अध्यायात एक सुंदर स्तोत्र आहे. प्रल्हादाने भगवान श्रीनृसिंहाची केलेली ती स्तुती एकदा तरी ऐकली पाहिजे. हिरण्यकशिपूचा  वध केल्यावर आपले उग्र रूप तसेच ठेवून श्रीनृसिंह दरबारातील अन्य लोकांकडे मोर्चा वळवतात. त्यामुळे सर्व जण भयभीत होतात. अपवाद केवळ प्रल्हादाचा. तो नृसिंहाची स्तुती करून त्यांना शांत करतो. ‘समोर कोणतेही संकट आले तरी घाबरून जायचे नाही.’ बालरूपातील त्या महाभागवताने विश्वाला नि:शस्त्र निर्भयता अशा रीतीने शिकवली.

या स्तोत्रात पुढे प्रल्हाद सांसारिक दु:खातून मुक्ततेचे वरदान मागतो. त्यासाठी गरजेचे असणारे आत्मज्ञान त्याला हवे आहे. तथापि स्वत:प्रमाणे त्याला सर्वाचीच मुक्ती हवी आहे. तो दयादक्ष आहे. खरा आणि सात्त्विक नेता आहे.

त्याच्या मते देव, मुनी आदी उच्च कोटीचे आत्मे केवळ स्वत:पुरतीच मोक्षाची इच्छा राखतात. प्रल्हाद म्हणतो, ‘मी असा स्वार्थी नाही. या असहाय जीवांना सोडून मला मोक्षपद नको.’  सारांश प्रल्हादाची साधना सामुदायिक आहे. निर्भयता, नम्रता आणि आत्मज्ञान यांचा तिला आधार आहे. प्रल्हादाच्या नृसिंह स्तुतीचा एवढा तपशील सांगितला कारण परंपरेत प्रल्हादाला मोठे महत्त्व आहे. भागवत धर्मातील आद्य भगवद्भक्त म्हणून प्रल्हादाचे नाव घेतले जाते. प्रल्हाद, अंगद अशी परंपरा सुरू होते आणि ती तुकोबांच्यापाशी थबकते. प्रल्हाद दैत्यांमधेही श्रेष्ठ आणि भक्तांमधेही श्रेष्ठ आहे.

वारकरी संप्रदाय, प्रल्हादाला पूजनीय मानतो हे स्वाभाविक आहे. तथापि  स्थितप्रज्ञ म्हणून विनोबा ज्याप्रमाणे पुंडरीकाला  शरण होते त्याप्रमाणे आदर्श सत्याग्रही म्हणून गांधीजी प्रल्हादाच्या चरित्राकडे पाहात होते. समोर कितीही भयावह परिस्थिती असली तरी तिला घाबरायचे नाही. सत्याग्रहाचा आरंभ निर्भयतेने होतो. प्रल्हाद नेमकी हीच शिकवण देतो. मनात भीती असेल तर अहिंसा आणि सत्याग्रह या मार्गाचे आचरण अशक्य आहे.

तथापि एकटी निर्भयता हे दमनाचे साधन बनते. त्यामुळे निर्भयतेला जोड म्हणून अहिंसा हवी. प्रल्हादाने अभय सांगितले तर गांधीजींनी अहिंसा. पुढे प्रल्हाद आणि मागे गांधी अशी सत्याग्रही सेना तयार झाली.

याखेरीज गांधींजीची आणखी दोन योगदाने आहेत. एक चरख्याचा प्रसार आणि दोन स्वातंत्र्याची आकांक्षा जनतेमध्ये जागी करणे. चरखा आणि सत्याग्रह या दोन गोष्टी मोक्षापेक्षा कमी नाहीत. कर्मयोग आणि आत्मज्ञान यांच्यापर्यंत पोहोचण्याचा तो सहज सोपा मार्ग आहे. विनोबा चरख्याची महती सांगताना म्हणाले होते की, गांधीजी नसते तरी देशाला स्वातंत्र्य मिळाले असते; मात्र चरखा ही गांधीजींनी राष्ट्राला दिलेली सर्वश्रेष्ठ देणगी आहे.

अभय, कर्मयोग आणि आत्मज्ञान हा साम्ययोगाचाही गाभा आहे. प्रल्हादाचे चमत्काररूप जीवन चरित्र आपल्याला ठाऊक असते. तथापि कित्येक शतके आपल्याला या बालभक्ताने प्रतिकाराचा अहिंसक मार्ग शिकवला. आणि एका नेत्याने तो आत्मसात केला. त्याचा विकास केला. सत्याग्रह म्हटले की जगाला गांधीजींची आठवण होते. तथापि या मार्गाचा जनक म्हणून प्रल्हादाचेही नाव घ्यायला हवे. थोडक्यात महाभागवत आणि महात्मा ही जोडी मानव समूहाला चिरंतन मार्गदर्शन करेल अशी त्यांची कामगिरी आढळून येते.

jayjagat24@gmail.com

मराठीतील सर्व स्तंभ ( Columns ) बातम्या वाचा. मराठी ताज्या बातम्या (Latest Marathi News) वाचण्यासाठी डाउनलोड करा लोकसत्ताचं Marathi News App.

Next Story
लोकमानस : .. तेव्हा तरी ‘सूडाचे राजकारण’ म्हणू नये!

संबंधित बातम्या

अन्वयार्थ : डाव्यांचे उजवे वळण
अन्वयार्थ : सदोष कोविड धोरणाचा भडका
लोकमानस : फुकटेगिरीच्या दोन तऱ्हा..
लालकिल्ला : भाजपची गुजरातसाठी चाणाक्ष खेळी?
लोकमानस : पाकिस्तानविरोधात सज्ज राहावेच लागेल

व्हिडिओ

ताज्या बातम्या
शाहरुख खानने दिली मक्का मशिदीला भेट, प्रार्थना करतानाचे फोटो व्हायरल; कारण आहे एकदम खास
PAK vs ENG: पाकिस्तानी गोलंदाजांच्या उडवल्या चिंधड्या, रावळपिंडी कसोटीच्या पहिल्याच दिवशी इंग्लंडने केले सात विश्वविक्रम
पुणे: कात्रज प्राणी संग्रहालयातील गव्याचा मृत्यू
पुणे: एकाच दिवशी ३१ हजार नवमतदारांची नोंदणी; ४४२ महाविद्यालयात खास शिबिरे
“पाच कोटी मोजायला गेले होते का?” चंद्रकांत खैरेंच्या आरोपाला गुलाबराव पाटलांचं प्रत्युत्तर