राजवाडे विचारविश्व : काव्यनायकाच्या नामकुलवंशादीची निश्चिती

Shahaji Maharaj History | Rajwade Vicharvishwa | Bhosale Dynasty Origin | Sisodia Rajput Connection

राजवाडे विचारविश्व : काव्यनायकाच्या नामकुलवंशादीची निश्चिती (image credit - pixabay/representational image)

‘शौर्याने पृथापुत्र अर्जुनासारखा, दातृत्वाने विक्रमादित्यासारखा व ज्ञातृत्वाने भोजराजासारखा शहाजी’ जयरामकवीने आपल्यासमोर उभा केला असला, तरी तो साठीच्या घरात पोचलेला शहाजी जेमतेम पाच वर्षांतल्या कामगिरीवरून नीट समजून घेता येणार नाही, त्यासाठी त्याचे संपूर्ण आयुष्य जाणून घ्यायला हवे, हे मनाशी पक्के ठरवून राजवाड्यांनी शहाजीचरित्र आकलनाची मोहीम सुरू केली. त्यांनी प्रारंभी लिहिले, ‘प्रथम ह्या पराक्रमी पुरुषाचे खरे नाव काय, या बाबीची विचक्षणा (बारकाईने, सखोल चौकशी) करू या. या चंपूकाव्यामध्ये शाह, षाह, साहे, साहिज्, साहजू, शाहे, शाहजी, साह, साहजी, शाहबा, शाहाजी, शहाराज, शहाजी, साहजी, शा, साहि इतके उच्चार ह्या पुरुषाच्या नावाचे आले आहेत. बखरींतून शहाजी, शाहाजी, शाहजी आणि तवारिखांमधून शहाजी, शाहाजी व क्वचित स्याहाजी असाहि उच्चार आढळतो. पैकी मूळ खरा उच्चार कोणता? ह्या पुरुषाचे मूळ नाव सिंह असावे. सिंह शब्दाला जित् शब्द जोडून सिंहजित्, त्याचा अपभ्रंश सिंहजी, सिंहाजी, त्यावरून स्याजी, स्याहाजी, श्याहाजी, शहाजी इ.इ…. मूळ नाव सिंह असावे, ह्याला प्रमाण ह्याच्या धाकट्या भावाचे नाव शरभोजी. शरभ हे नाव तंजावरातील भोसल्यांच्या नावात मशहूर आहे. शरभजित् = शरभोजी = सरफोजी. एका भावाचे नाव सिंह व दुसर्‍याचे शरभ. सिंहक आणि शरभक ही मनुष्यनामे संस्कृत वाङ्मयात प्रसिद्ध आहेत. जातिनाम्न: कन् या सूत्रात पाणिनि सिंहक: शरभक: ही नावे सांगतो. तात्पर्य, मूळ नावे संस्कृत होती- सिंहक व शरभक…’

‘नगरच्या शहासरीफ या फकिराच्या नावावरून शहाजी व सरफोजी ही नावे नवसाकरिता दिली, ही मखलाशी नंतरची आहे… अहमदनगरच्या निजामशाही दरबारात वावरावयाचे असल्यामुळे आपली नावे मुसलमान पीराच्या नावावरून पडली, असा बहाणाहि या नामधारकांकडून पातशाही मर्जी संपादण्याकरिता केला गेला असण्याचा संभव आहे, परंतु मूळ नावे संस्कृत होती, हे बृहदीश्वराच्या देवालयातील शिलालेखातल्या उच्चारावरून ताडता येते’, अशी पुष्टीही त्यांनी जोडली.

चंपूकाव्याच्या नायकाच्या मूळ नावाची अशी निश्चिती करून झाल्यावर राजवाडे कुळाकडे आणि वंशाकडे वळले. त्यांनी त्याबाबतचा खुलास करीत लिहिले, ‘जयराम शहाजीचे आडनाव ऊर्फ कुलनाम भोसले असे देऊन वंशनाम शिसोदिया असे देतो. शिवाजीच्या राज्यारोहणकाली सार्वभौम राजाला शोभेल अशी वंशावळ व कुळगोत मुद्दाम बनावट तयार केली गेली, हा आक्षेप जयरामाच्या ह्या प्रत्यक्ष पुराव्यामुळे लंगडा पडतो. शिवाजीच्या वेळीच नव्हे, तर शहाजीच्या वेळीही जयराम ह्या महाराष्ट्रकवीसह उत्तर हिंदुस्थानातील अनेक कवि खुद्द शहाजीराजाच्या व अनेक प्रतिष्ठित पिढीजाद मुत्सद्द्यांच्या पुढे भोसल्यांचा संबंध शिसोद्यांच्या वंशाशी लावतात, यावरून निर्विवाद मान्य करणे भाग पडते की भोसले हे शिसोदिया रजपुतांच्या वंशातील होते, अशी परंपरागत कहाणी शहाजीराजाच्या दरबारी सर्वसंमत होती. ती उत्तरेतील रजपुतांनाहि मान्य होती. सभासदी बखरीच्या तेहतिसाव्या पृष्ठावर जयसिंगाच्या तोंडचे शब्द दिले आहेत ते असे, ‘तुम्ही शिसोदे रजपूत, आम्ही तुम्ही एकच आहोत.’ याचाच अर्थ हा की भोसल्यांचे रजपूतत्व म्हणजे क्षत्रियत्व व शिसोदियावंशत्व शहाजीच्याच काळी दक्षिणेतील व उत्तरेतील रजपुतांना व विद्वानांना मान्य होते. हा शहाजीकालीन अकृत्रिम पुरावा विश्वसनीय धरणे प्राप्त आहे.’

काव्यनायकाची आणखी माहिती देत राजवाड्यांनी लिहिले, ‘जयराम भोसल्यांच्या मूळपुरुषाचे नाव वलीपास असे देतो. त्या राजाच्या वंशात मालोजी झाला व मालोजीपासून शहाजी झाला. भोसल्याच्या कुळाची ही वंशावळ जयरामाने शहाजीपुढे व दरबार्‍यांपुढे गायिली असल्यामुळे ती सर्वांना मान्य होतीसे म्हणावे लागते. अडीचतीन हजार वर्षांपूर्वी वसाहतकाली भोसल्यांचे कुळ महाराष्ट्रात उतरले व इतर कुळांप्रमाणेच महाराष्ट्रभर पसरले. त्या कुळातील मालोजीच्या बायकोचे म्हणजे शहाजीच्या मातु:श्रीचे नाव उमाई असल्याचे जयरामाने सांगितले आहे. बृहदीश्वर शिलालेखातहि उमाई हेच नाव आले आहे. ह्या बाईचे दीपाबाई हे माहेरचे व उमाई हे सासरचे नाव असावे.’

TOPICSइतिहास History

मराठीतील सर्व स्तंभ बातम्या वाचा. मराठी ताज्या बातम्या (Latest Marathi News) वाचण्यासाठी डाउनलोड करा लोकसत्ताचं Marathi News App.

Web Title: Shahaji maharaj name origin bhosale dynasty rajwade editorial analysis ssb