व्यक्तिवेध : यायोई कुसामा

जगभरच्या दृश्यकला-रसिकांना यायोई कुसामांचे नाव घेताच भोपळे आठवतात! पिवळे भोपळे. त्यावर काळी वर्तुळे. कागदावर रंगवलेल्या चित्रापासून ते कॅनव्हासवर भोपळे. किंवा फायबरचे तीनचार फुटी भोपळे खोलीभर मांडून झालेले मांडणशिल्प, मग लंडनमध्ये केन्सिंग्टन गार्डनच्या हिरवळीवर विराजमान झालेला सहा मीटर उंच आणि पाच मीटर व्यासाचा ब्राँझचा, पण लहानमोठ्या काळ्या ठिपक्यांचा पिवळा भोपळा. कुठून आला तो?  जपानच्या मात्सुमोटो या गावातल्या सुखवस्तू कुटुंबात, १९२९ साली जन्मलेल्या यायोई यांनी घरच्या बागायतीत भोपळेच पाहिले. वयाच्या दहाव्या वर्षापासून चित्रकलेचा नाद लागला.

आईवडिलांनी पारंपरिक जपानी कलाशाळेत घातले. तिथले शिक्षण १९४८ साली पूर्ण होताहोता पाश्चात्त्य कलेचे आकर्षण वाढले, पण स्वत: जर पारंपरिक शैली सोडायची असेल तर आपली, स्वत:ची, व्यक्तिवादी वाटच शोधली पाहिजे… अनुकरणच करायचे तर पारंपरिक काय नि नवकला काय… हेही उमगले. लहानपणापासून यायोईंना रंग/ आकार किंवा पोतांमध्ये गमतीजमती दिसत असाव्यात : बागेतली फुले टणक, पाने स्पंजासारखी गुबगुबीत मऊ, किंवा फळांचे रंग आहेत त्यापेक्षा गडद, पाना/ फळांवरले छोटे ठिपके मोठे… ‘मला भास  होतात, याची जाणीव मला झाली. ते फक्त माझे असतात, म्हणून माझ्या चित्रविषयांमध्ये ते येतात,’ असे यायोई यांनी स्वत:च्या कलेबद्दल म्हटले आहे.

जपानमध्ये एखाददोन प्रदर्शने झाल्यावर लगेच १९५७ मध्ये न्यू यॉर्कच्या कलाक्षेत्रात जम बसवण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. डोनाल्ड ज्युडसारख्या तेव्हाच्या मिनिमलिस्ट चित्रकारांनी तसेच जॉर्जिया ओकीफ यांनी एक महिला चित्रकार म्हणून यायोईंना प्रोत्साहन दिले. दृश्यकला जेव्हा मांडणशिल्पांमध्ये किंवा हॅपनिंगसारख्या क्षणिक प्रकारांत रुळू लागली होती, तो हा १९६० च्या दशकाचा पूर्वकाळ. तेव्हाचे, ‘मऊ पानांच्या गादीवर, ठळक ठिपके असलेल्या जाळीदार पोशाखात झोपलेली यायोई’ हे यायोई यांच्या एका हॅपनिंगमधले छायाचित्र आज कलेतिहासाचा भाग झाले आहे. अमेरिकन, पुरुषप्रधान कलाजगतात आपली छाप उमटवून त्या मायदेशी परतल्या. शांतपणे जगताना, हव्या तशा कलाकृती करू लागल्या आणि १४ ऑगस्ट रोजी त्यांचे निधन झाल्याची वार्ताही जगाला, २८ ऑगस्ट रोजी सांगून त्यांचे मरणोत्तर खासगीपणही जपण्यात आले!