अग्रलेख : पन्नाशीतील पालवी

स्वत:वर, स्वत:च्या कामावर विश्वास असणे ही यशाची पहिली पायरी असते. कदाचित रोनाल्ड वेनला ५० वर्षांपूर्वी दहा टक्क्यांची भागीदारी सुखासुखी मिळाली म्हणून तिचे मोलच कळले नसेल. ‘दोघांत भांडण झाले तर तिसरा हवा’ म्हणून वेन तिसरा. पण मला घरगृहस्थी आहे, मी काही जोखीम घेणार नाही म्हणत दोन आठवड्यांत त्याने २३०० डॉलरच्या मोबदल्यात नव्या कंपनीतला आपला हिस्सा सोडवून घेतला. उरलेल्या दोघांनी मात्र वर्षभरात स्वत:वरचा विश्वास सिद्ध करून दाखवला आणि १९८४ मध्ये तर क्रांतीच केली. ते उरलेले दोघे म्हणजे स्टीव्ह जॉब्स आणि स्टीव्ह वॉझनियाक. कंपनी अर्थातच ॲपल. रोनाल्ड वेन जर आज ॲपलचा दहा टक्के भागीदार असता तर, कंपनीतली त्याची मालकी सुमारे पावणेचारशे अब्ज डॉलर मोलाची ठरती! स्टीव्ह जॉब्जच्या वडिलांच्या गॅरेजमध्ये एप्रिल १९७६पासून सुरू झालेली ‘ॲपल’ २०११मध्ये जगातली सर्वाधिक मूल्य असलेली कंपनी ठरली. त्यानंतर दहा-बारा वर्षांत तीन ट्रिलियन डॉलरचा टप्पा ओलांडला. तिचे आजचे मूल्य सुमारे ३.७ ट्रिलियन डॉलर आहे. केवळ आकड्याची तुलना म्हणून पाहिले तर भारताच्या एकूण अर्थव्यवस्थेइतके. पण ‘ॲपल’च्या पन्नाशीचे अप्रूप फक्त या आकड्यांपुरते नाही. ‘ॲपल’ने तेराशे डॉलरच्या भांडवलातून इथवरचा प्रवास केला हे ठीक. तरीही ॲपलचे मोठेपण केवळ आकड्यांत मोजणे अपुरे ठरते. संगणक आणि त्याआधारित तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अनेक कंपन्यांनी गेल्या काही दशकांत ॲपलइतकेच किंवा त्याहून जास्त यश मिळवले. मायक्रोसॉफ्ट, गुगल, ॲमेझॉन, ए्व्हिहडिया यासारख्या कंपन्याही खणखणीत प्रगती साधणार्‍या ठरल्या आणि यापैकी ए्व्हिहडिया तर बाजारमूल्याच्या बाबतीत ‘ॲपल’च्याही पुढे गेली. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या- अर्थात ‘एआय’च्या झपाट्यापुढे ॲपलने पहिला क्रमांक गमावला. तरीही ‘ॲपल’च्या पन्नाशीची दखल का घ्यायची?

याचे कारण ‘वस्तूसारखी वस्तू… त्यात काय?’ अशा मानसिकतेला पटणार नाही- किंवा उमगणारही नाही. काही कंपन्यांनी सत्ताव्यवस्थेच्या जवळ राहून विस्तार साधला तर काहींनी बाजारशक्तीवर. हा बाजार पारंपरिक अर्थशास्त्रातले ‘मागणी तसा पुरवठा’ हे तत्त्व तंतोतंत पाळतो. अशावेळी उरते ती केवळ गुणात्मक आणि मूल्यात्मक स्पर्धा. पण ॲपलने हे तत्त्व झुगारून लावले. ग्राहकाला काय हवे, यापेक्षा त्याने काय वापरायला हवे, हे ठरवणारी उत्पादने कंपनीने निर्माण केली. ‘ॲपल वन’ तयार झाला तेव्हा वैयक्तिक संगणकाची संकल्पनाही रुजली नव्हती. पण जॉब्स-वॉझनियाक जोडीने तो बाजारात आणला. त्याला अपेक्षित प्रतिसादही मिळाला नाही. तरीही या जोडीचा नावीन्याचा ध्यास थांबला नाही. ‘ॲपल टू’ने संगणकाचा व्यावसायिक वापर शक्य केला; तर ‘मॅकइंटॉश’ने डेस्कटॉप संगणकाला चेहरा दिला. ‘आयपॉड’ने संगीत ऐकण्याची सवय बदलली. ‘आयफोन’ने तर मोबाइल फोनचे रूपांतर जीवनशैलीत केले. मल्टीटच अर्थात बहुस्पर्शीय तंत्रज्ञान स्मार्टफोनवर आणण्याचे श्रेय आयफोनचेच. जॉब्सने सादर केलेल्या पहिल्या आयफोनपासून आतापर्यंत १७ आवृत्त्यांमधून तीसहून अधिक प्रकारचे आयफोन बाजारात आले. वरकरणी सर्व आयफोनचा तोंडवळा सारखाच. पण आतील हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर यांत होत गेलेले नवनवीन बदल ग्राहकांना आपलेसे करून गेले. प्रत्येक आयफोन त्या वेळी परिपूर्ण वाटतो आणि तरीही त्यात सुधारणा करण्याची अमर्याद संधी कंपनीला दिसते, हेच ‘ॲपल-आयफोन’चे वैशिष्ट्य. ही केवळ तांत्रिक प्रगती नव्हे. ॲपलने ग्राहकांचे मानसशास्त्र आत्मसात केले. दरवर्षी होणारी स्टीव्ह जॉब्सची (नंतरच्या काळात टिम कूकची) परिषद, त्यात नव्या आयफोनचे सादरीकरण, पुढच्या महिनाभरात त्याचे बाजारागमन, खरेदीसाठी आदल्या रात्रीपासून ॲपल स्टोअरबाहेर लागणार्‍या रांगा ही आयफोन संस्कृतीच या कंपनीने रुजवली. ग्राहकाचे सुरुवातीचे ‘आकर्षण’ पुढे ‘गरजे’त बदलण्यात ॲपलने यश मिळवले. मग युरोप, अमेरिकेसारख्या उच्चभ्रू बाजारपेठांपुरता मर्यादित असलेला आयफोन भारतासारख्या देशांतल्या मध्यमवर्गीय मानसिकतेलाही भुलवू लागला. पत-ऐपतीचे पडदे सारून आयफोन सर्वसामान्यांच्याही आकांक्षेचे प्रतीक बनला. ही जॉब्सची किमया. स्टीव्ह जॉब्स ॲपलचा निव्वळ संस्थापक नव्हता. तो जणू या कंपनीचा आत्मा बनला. नव्वदच्या दशकात जॉब्सला स्वत:च्याच कंपनीतून बाहेर पडावे लागले तेव्हा कंपनीची पडझड सुरू झाली. तो दहा वर्षांनी परतला तेव्हा ॲपल दिवाळखोरीच्या उंबरठ्यावर होती. तिथून ॲपलला जगातली सर्वाधिक बाजारमूल्य असलेली कंपनी बनवण्यापर्यंत जॉब्स दिवसरात्र झटला. सर्जनशीलता हा गुणधर्म त्याने ॲपलच्या गुणसूत्रांमध्ये मुरवला. जे काही करायचे ते नवेच असायला हवे, इतरांपेक्षा निराळे हवे. हा त्याचा दंडक. ‘गॅजेट्स’ ही केवळ तंत्रज्ञानावर नव्हे तर त्यांचे सौंदर्य आणि कल्पकता यांमुळे वैशिष्ट्यपूर्ण ठरतात, ही जॉब्सची ठाम धारणा होती. त्याच्या पश्चात टिम कूकनेही ती जोपासली.

त्यामुळे ॲपलची तुलना करायची तर ती तंत्रज्ञान कंपन्यांशी नव्हे- अन्य क्षेत्रांत अशीच नवी ग्राहकसंस्कृती रुजवणार्‍या कंपन्यांशी करावी लागेल. उदाहरणार्थ कोक किंवा मॅकडोनाल्ड्स. अमेरिकेतील मुख्यालयात डिझाइन करण्यात आलेल्या आयफोनचे सुटे भाग चीनमध्ये बनतात आणि त्यांची बांधणी भारत, व्हिएतनामसारख्या देशांत होते. तिथून ते युरोप आणि अमेरिकेच्या बाजारात सर्वाधिक विकले जातात. ही आंतरखंडीय साखळी जोडणारा आयफोन कुठे तयार झाला याची चिकित्सा न करता त्याच्या दर्जावर विश्वास ठेवला जातो, हे ॲपलचे यश.

हा सुवर्णमहोत्सवी प्रवास १ एप्रिलला पूर्ण होत असताना पुढल्या वाटचालीसाठी साहजिक येणारा प्रश्न म्हणजे- आता नवीन काय? आयफोनच्या निर्मितीपासून सुरू झालेला नवोन्मेषाचा प्रवास आता आयफोनभोवतीच घिरट्या घालताना दिसतो. आयफोन हेच ॲपलचे सर्वात प्रभावी उत्पादन. कंपनीच्या एकूण उत्पन्नात त्याचा वाटा निम्म्याहून अधिक. दरवर्षी सप्टेंबरमध्ये येणारी आयफोनची नवीन आवृत्ती ॲपलची तांत्रिक परिपूर्णता दाखवते; मात्र, या ‘अपग्रेड’पलीकडे नावीन्याची धार बोथट होत असल्याचेही उघड करते. जागतिक स्मार्टफोन बाजारपेठेलाही साचलेपण आले आहे. भारतासारख्या मोठ्या बाजारातही विक्रीत घट नोंदवली जात असताना प्रीमियम वर्गात स्पर्धा अधिक तीव्र होत आहे. सॅमसंग आणि गूगल या कंपन्या आता बाजारात हिरिरीने उतरल्या आहेत. घडी उघडल्यावर ‘टॅब’इतका मोठा होणारा फोन आणि ‘एआय’वर भर हे स्मार्टफोनची पुढील दिशा ठरवत असताना ॲपलची भूमिका तुलनेने सावध दिसते. अनेक कंपन्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेची कास धरत असताना ॲपलची पावले संथगतीने पडताना दिसतात. हे या कंपनीच्या आजवरच्या लौकिकाशी विपरीत आहे.

एखाद्या उत्पादनावरचे अवलंबित्व वाढले की प्रयोगाचे धाडस करण्यास अनेक कंपन्या धजावत नाहीत. सध्या ॲपलसारखी कंपनी या द्वंद्वात अडकल्याचे जाणवते. अर्थात ॲपलची खरी ताकद तिच्या दृष्टिकोनात आहे. तंत्रज्ञान, डिझाइन आणि ग्राहकांचे मानसशास्त्र यावर कंपनीची पकड अजूनही कायम आहे. पण बाजार हलवून सोडणारी उत्पादने हे ॲपलच्या आजवरच्या वाटचालीचे गमक. पन्नाशीचा पाया मजबूत आहेच पण या पायावर पुढल्या ५० वर्षांसाठी नव्या बांधकामाची अपेक्षा रास्त. पन्नाशीत खोड घट्ट झाले तरीही नवी पालवी फुटत राहील, याची शाश्वती वाटते, ती त्यामुळेच.