‘अंग्ह’: स्थानिक ते जागतिक…

ऑस्करच्या इतिहासात ‘फॉरेन लँग्वेज फिल्म’ म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या विभागाचे पुढे ‘इंटरनॅशनल फीचर फिल्म’ असे नामकरण करण्यात आले. प्रत्येक देशाला आपल्या वतीने एका चित्रपटाची निवड करून तो अकॅडमीकडे पाठवता येत असे. २०२७ च्या ऑस्करसाठी अकॅडमीने या व्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण बदल केला आहे. पूर्वी एका देशाला एका चित्रपटाची अधिकृत प्रवेशिका पाठवता येत होती; २०२७ पासून काही आंतरराष्ट्रीय महोत्सवांतील विशिष्ट पुरस्कार विजेत्यांसाठी स्वतंत्र पात्रता मार्ग उपलब्ध झाला आहे.

अकॅडमीने या नव्या व्यवस्थेसाठी सहा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव निश्चित केले आहेत. बर्लिन इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल, बुसान इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल, कान फिल्म फेस्टिव्हल, सनडान्स फिल्म फेस्टिव्हल, टोरोंटो इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल आणि व्हेनिस इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल यातील पुरस्कारांना या नव्या पात्रता प्रक्रियेत महत्त्व देण्यात आले आहे. हा बदल अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यामुळे चित्रपटाचे मूल्यांकन केवळ राष्ट्रीय निवड प्रक्रियेच्या चौकटीत न राहता जागतिक चित्रपटमहोत्सवातील कलात्मक मान्यतेशी जोडले गेले आहे.

याच नव्या नियमाचा थेट फायदा थेजा रिओ यांच्या ‘अंग्ह’ला झाला आहे. ‘अंग्ह’ हा नागालँडच्या कोन्याक समाजाच्या जीवनविश्वावर आधारित चित्रपट आहे. ‘अंग्ह’ या कोन्याक शब्दाचा अर्थ गावचा प्रमुख किंवा नेता. चित्रपटाची कथा १९६०च्या दशकातील नागालँडच्या दुर्गम परिसरात वृद्ध कोन्याक गावप्रमुख आणि त्याच्या मुलाभोवती आकार घेते. एका बाजूला पूर्वजांची परंपरा, श्रद्धा, सामाजिक व्यवस्था आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे जग आहे; तर दुसर्‍या बाजूला बदलत्या काळाचे, नव्या श्रद्धांचे आणि आधुनिकतेचे जग हळूहळू त्या समाजाच्या दाराशी येत आहे. या बदलाचा सर्वाधिक परिणाम एका कुटुंबाच्या नातेसंबंधांवर होतो. त्यामुळे ‘अंग्ह’ केवळ एका समाजाच्या इतिहासाची कथा न राहता दोन पिढ्यांमधील मूल्यसंघर्षाची, ओळखीची आणि बदलत्या काळाशी जुळवून घेण्याच्या मानवी प्रयत्नांची कथा बनतो.

हा चित्रपट नागालँडच्या इतिहासाकडे बाहेरून पाहत नाही. त्याची कथा त्या भूमीशी आणि त्या संस्कृतीशी जोडलेल्या दिग्दर्शकाच्या दृष्टीतून येते. चित्रपटाच्या कथेत वडील आणि मुलाचे नाते अत्यंत महत्त्वाचे आहे. वृद्ध गावप्रमुखासाठी जीवनातील श्रद्धा, सामाजिक स्थान आणि पूर्वजांशी असलेले नाते यांना मोठे महत्त्व आहे. परंतु त्याच्या मुलासमोर एक वेगळे जग उघडत आहे. त्यामुळे वडील आणि मुलाचे नाते हे दोन वेगवेगळ्या जगदृष्टींचे प्रतीक बनते. या संघर्षाला चित्रपट कोणत्याही सोप्या उत्तरात बंदिस्त करत नाही. त्यामुळे त्याची कथा अधिक मानवी आणि विचारप्रवर्तक बनते.

‘अंग्ह’चा एक महत्त्वपूर्ण पैलू म्हणजे त्याची भाषा. चित्रपटाचा मोठा भाग कोन्याक भाषेत आहे. तुलनेने अल्पपरिचित आदिवासी भाषेतील कथा आंतरराष्ट्रीय चित्रपटमहोत्सवाच्या स्पर्धेत पोहोचणे ही अत्यंत उल्लेखनीय बाब आहे. भाषा ही एखाद्या समाजाची स्मृती, अनुभव, विचारपद्धती, लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक ओळख घेऊन चालत असते. म्हणून ‘अंग्ह’मध्ये कोन्याक भाषेचा वापर हा केवळ भाषिक निवड नसून सांस्कृतिक विधानही आहे.

चित्रपटाच्या दृश्यभाषेतही त्याच्या विषयाशी सुसंगत अशी वैशिष्ट्यपूर्ण शैली दिसते. ‘अंग्ह’चे छायांकन १६ एमएम फिल्मवर करण्यात आले आहे. आज डिजिटल कॅमेर्‍यांच्या अत्याधुनिक युगात १६ एमएमचा वापर ही केवळ तांत्रिक बाब राहात नाही. त्यातून चित्रपटाला एक विशिष्ट पोत, वातावरण आणि स्मृतीची जाणीव मिळते.

२०२६च्या टोरोंटो इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये ‘अंग्ह’ला प्लॅटफॉर्म अवॉर्ड प्रदान करण्यात आला. प्लॅटफॉर्म अवॉर्ड हा केवळ एका महोत्सवातील पुरस्कार नाही, तर २०२७च्या अकॅडमी अवॉर्ड्सच्या नव्या नियमांनुसार इंटरनॅशनल फीचर फिल्म विभागात स्वतंत्र पात्रता मिळवून देणारा पुरस्कार आहे. त्यामुळे ‘अंग्ह’ला भारताच्या अधिकृत ऑस्कर प्रवेशिकेची प्रतीक्षा करण्याची गरज राहिली नाही. तो ऑस्करच्या इंटरनॅशनल फीचर फिल्म प्रक्रियेत स्वतंत्र मार्गाने पात्र ठरलेला भारतीय चित्रपट आहे.

या फरकाची नोंद करणे अत्यंत आवश्यक आहे. ‘अंग्ह’ला अद्याप ऑस्करचे अंतिम नामांकन मिळालेले नाही. त्याचे टीआयएफएफमधील यश त्याला अकॅडमीच्या पुढील प्रक्रियेसाठी पात्र बनवते. अकॅडमी पात्र चित्रपटांचा विचार करून शॉर्टलिस्ट तयार करते आणि त्यानंतर अंतिम नामांकने निश्चित होतात. त्यामुळे ‘अंग्ह’चा ऑस्करप्रवास सुरू झाला आहे; परंतु त्याला नामांकन मिळाले आहे किंवा तो पुरस्काराचा विजेता ठरला आहे असे म्हणणे तथ्यात्मकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.

भारतासारख्या बहुभाषिक आणि बहुसांस्कृतिक देशात एका वर्षात अनेक उल्लेखनीय चित्रपट तयार होतात. परंतु राष्ट्रीय निवड प्रक्रियेतून एका चित्रपटालाच अधिकृत प्रतिनिधित्वाची संधी मिळत असल्यामुळे इतर चित्रपटांना त्या विभागात पुढे जाण्याचा मार्ग बंद होत असे. आता कान, व्हेनिस, बर्लिन, टोरोंटो, सनडान्स किंवा बुसान यांसारख्या अकॅडमीने निश्चित केलेल्या महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपटमहोत्सवांमध्ये संबंधित सर्वोच्च पुरस्कार मिळवणार्‍या चित्रपटांना स्वतंत्र पात्रता मिळू शकते. त्यामुळे भारतीय प्रादेशिक चित्रपटांना जागतिक चित्रपटमहोत्सवांच्या माध्यमातून अकॅडमीपर्यंत पोहोचण्याचा नवा मार्ग उपलब्ध झाला आहे.

याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक प्रादेशिक चित्रपटाला आता ऑस्करची संधी आपोआप मिळणार आहे. पुरस्कार मिळविणे, त्यानंतर अकॅडमीच्या नियमांनुसार पात्रता पूर्ण करणे, शॉर्टलिस्टमध्ये स्थान मिळवणे आणि अंतिम नामांकनापर्यंत पोहोचणे या सर्व स्वतंत्र पायर्‍या आहेत. मात्र पूर्वी उपलब्ध नसलेला एक अतिरिक्त मार्ग आता निर्माण झाला आहे. ‘अंग्ह’ हा या नव्या व्यवस्थेचा भारतीय संदर्भातील सर्वात ठळक आणि प्रत्यक्ष उदाहरण आहे.

‘अंग्ह’च्या कलात्मक महत्त्वाकडे पाहताना त्याची सर्वांत मोठी शक्ती त्याच्या स्थानिकतेत दिसते. जागतिक होण्यासाठी आपली माती, भाषा आणि संस्कृती सोडावी लागते, अशी एक चुकीची समजूत अनेकदा आढळते. ‘अंग्ह’ त्याच्या उलट उदाहरण समोर ठेवतो. तो जितका कोन्याक समाजाच्या विशिष्ट जीवनविश्वात खोलवर जातो, तितकाच त्याचा मानवी आशय सार्वत्रिक होत जातो. परंपरा आणि आधुनिकता यांचा संघर्ष नागालँडपुरता मर्यादित नाही. जगातील अनेक आदिवासी आणि स्थानिक समाजांनी आधुनिकतेच्या प्रक्रियेत अशाच प्रकारचे प्रश्न अनुभवले आहेत. एका पिढीने जपलेल्या श्रद्धा आणि पुढच्या पिढीच्या नव्या निवडी यांच्यातील संघर्ष हा जगभरातील कुटुंबांना परिचित आहे. यामुळे ‘अंग्ह’चे कथानक अत्यंत स्थानिक असूनही त्यातील प्रश्न सार्वत्रिक आहेत. एका पिढीकडून दुसर्‍या पिढीकडे जाताना संस्कृतीतील नेमके काय टिकते आणि काय हरवते? या प्रश्नांमुळे ‘अंग्ह’ हा केवळ ऐतिहासिक चित्रपट राहत नाही; तो मानवी अस्तित्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा चित्रपट बनतो.

भारतीय सिनेमाच्या संदर्भात ‘अंग्ह’चे आणखी एक महत्त्व आहे. भारतीय चित्रपटसृष्टीचे प्रतिनिधित्व करताना अनेकदा देशातील महानगरांपासून मोठ्या प्रादेशिक चित्रपट उद्योगांपर्यंतच्या कथा अधिक दृश्यमान राहिल्या आहेत. ईशान्य भारतातील अनेक समुदाय, भाषा आणि सांस्कृतिक अनुभवांना राष्ट्रीय पातळीवर पुरेशी सिनेमाई दृश्यता मिळालेली नाही. ‘अंग्ह’ या अर्थाने एक नवा दरवाजा उघडतो.

‘अंग्ह’चा पुढील ऑस्करप्रवास काय असेल, हे येणार्‍या महिन्यांमध्ये अकॅडमीच्या शॉर्टलिस्ट आणि नामांकन प्रक्रियेत स्पष्ट होईल. मात्र त्याच्या टीआयएफएफमधील प्लॅटफॉर्म अवॉर्डने आधीच भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात एक महत्त्वाची नोंद केली आहे. भारताच्या अधिकृत प्रवेशिकेपासून स्वतंत्रपणे, एका आंतरराष्ट्रीय चित्रपटमहोत्सवातील पुरस्काराच्या माध्यमातून अकॅडमीच्या इंटरनॅशनल फीचर फिल्म विभागासाठी पात्र ठरणारा हा प्रवास नव्या नियमांचे सामर्थ्य स्पष्ट करतो.

‘अंग्ह’ आपल्याला शेवटी एक सुंदर आणि मूलभूत सिनेमाई सत्य सांगतो—जागतिक होण्यासाठी आपल्या मातीपासून दूर जाण्याची गरज नसते. उलट, आपण आपल्या मातीमध्ये जितके खोलवर रुजतो, तितका आपल्या कथेला जगाशी संवाद साधण्याचा अवकाश निर्माण होतो. नागालँडच्या डोंगररांगांमधून सुरू झालेली ही कथा आता जगातील सर्वात प्रतिष्ठित चित्रपट पुरस्काराच्या प्रक्रियेच्या दारापर्यंत पोहोचली आहे. या प्रवासाचे अंतिम गंतव्य अद्याप निश्चित झालेले नसले, तरी ‘अंग्ह’ने भारतीय सिनेमासाठी स्थानिकतेतून जागतिकतेकडे जाणारा, भाषिक विविधतेतून सार्वत्रिकतेकडे जाणारा आणि एका छोट्या समुदायाच्या कथेतून संपूर्ण मानवजातीच्या प्रश्नांपर्यंत पोहोचणारा एक नवा मार्ग दाखवून दिला आहे.

kamblesp13@gmail.com