… छोट्या औषध दुकानांच्या अस्तित्वाचा आणि तुमच्या आरोग्याचा प्रश्न!

एक काळ होता, जेव्हा प्रत्येक परिसरातला केमिस्ट हा त्या भागासाठी ‘विश्वासाचं ठिकाण’ असायचा. रात्री उशिरा ताप आलेल्या मुलासाठी औषध असो, अचानक वाढलेल्या ब्लड प्रेशरसाठी तातडीची गोळी असो किंवा डॉक्टरांच्या अवघड हस्ताक्षरातील प्रिस्क्रिप्शन समजून सांगणारा आधार असो — मेडिकल दुकानदार हा फक्त व्यापारी नव्हता; तो आरोग्य व्यवस्थेतील शांतपणे काम करणारा सैनिक होता. करोनाच्या काळात तर हे देशाने अगदी जवळून अनुभवलं. रस्ते ओस पडले होते. अनेक व्यवसाय बंद होते. लोक घरात बंदिस्त होते. भीतीचं वातावरण होतं. पण मेडिकल स्टोअर्सचे दिवे मात्र सुरू होते. स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता हजारो केमिस्ट लोकांपर्यंत औषधं पोहोचवत होते. त्या काळात समाजाने त्यांना ‘फ्रंटलाइन वॉरियर्स’ म्हटलं. पण आज तेच केमिस्ट आपल्या अस्तित्वासाठी रस्त्यावर उतरले आहेत, ही बाब निश्चितच विचार करायला लावणारी आहे.

या आंदोलनामागचा सर्वात मोठा मुद्दा म्हणजे वाढती ऑनलाइन औषध विक्री. आज मोबाइलवर एका क्लिकमध्ये औषध घरपोच मिळतं. मोठमोठ्या सवलती मिळतात. ‘५० टक्के बचत’ चे बोर्ड दिसतात. काही वेळा डॉक्टरांचं प्रिस्क्रिप्शन व्यवस्थित तपासलं जात नाही. ग्राहकांसाठी ही सुविधा आकर्षक वाटते. वेळ वाचतो, पैसे वाचतात आणि औषध घरपोच मिळतं. पण प्रश्न असा आहे की — औषध ही वस्तू आहे का? अर्थातच नाही.

औषध म्हणजे उपचार. जबाबदारी. आणि चुकीच्या हातात गेल्यास थेट जिवाशी खेळ. केमिस्ट संघटनांचं म्हणणं आहे की काही ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर नियमांचं काटेकोर पालन होत नाही. ‘एआय’ च्या मदतीने बनावट प्रिस्क्रिप्शन तयार केली जात असल्याची भीती व्यक्त केली जाते. काही ठिकाणी फार्मासिस्ट पडताळणीबाबत गंभीर प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे अँटिबायोटिक्स, सायकोट्रॉपिक आणि व्यसनाधीन औषधांची सहज उपलब्धता.

आज अनेक तरुण डॉक्टरांचा सल्ला न घेता औषधं मागवतात. झोपेच्या गोळ्या, मानसिक ताण कमी करणारी औषधं, वेदनाशामक गोळ्या — सर्व काही एका ॲपवर उपलब्ध आहे. ही सुविधा पुढे व्यसनात बदलू शकते, अशी भीती आरोग्य तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत. अँटिबायोटिक्सचा अनियंत्रित वापर हा तर भविष्यासाठी सर्वात मोठा धोका मानला जातो. ताप आला की अँटिबायोटिक. सर्दी झाली की अँटिबायोटिक. ना तपासणी, ना डॉक्टरांचा सल्ला. यामुळे ॲण्टिमायक्रोबिअल रेझिस्टन्स (एएमआर) वाढतो आहे . सोप्या भाषेत सांगायचं तर — भविष्यात गंभीर आजारांवर औषधं काम करणं बंद करू शकतात. आज आपण सवलतीत औषधं घेतोय… पण उद्या कदाचित औषधं असूनही उपचार मिळणार नाहीत.

या आंदोलनात आणखी एक वेदना स्पष्ट दिसते — फार्मासिस्टच्या भूमिकेचं कमी होत चाललेलं महत्त्व. मेडिकल दुकानात उभा असलेला फार्मासिस्ट हा केवळ गोळ्या देणारा दुकानदार नसतो. तो रुग्ण आणि औषध यांच्यामधला सुरक्षा कवच असतो. कोणतं औषध कसं घ्यायचं, कोणता डोस धोकादायक ठरू शकतो, कोणत्या औषधांचा एकत्र परिणाम होऊ शकतो — हे समजावून सांगणारा तो प्रशिक्षित व्यावसायिक असतो.

पण ऑनलाइन व्यवस्थेत हा मानवी संवाद हरवत चालला आहे. तिथे स्क्रीन आहे… पण समजूत नाही. अल्गोरिदम आहे… पण जबाबदारी नाही.
एका बाजूला मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्यांची भांडवलशक्ती, जाहिराती, ऑनलाइन डिस्काउंट्स आणि आक्रमक मार्केटिंग… तर दुसऱ्या बाजूला छोट्या शहरात, गावात स्वतःचा व्यवसाय टिकवण्यासाठी झगडणारा केमिस्ट. ही लढाई फक्त व्यापाराची नाही; ही लढाई असमान स्पर्धेविरुद्धची आहे.

एकेकाळी मेडिकल दुकान म्हणजे विश्वासाचं ठिकाण होतं. आज औषधांनाही ‘डिस्काउंट प्रॉडक्ट’ बनवलं जात आहे. ‘बाय वन, गेट वन’ च्या युगात आरोग्य हळूहळू बाजारात विकलं जात आहे का…? हा प्रश्न आता गंभीर बनतो आहे. पण या आंदोलनाकडे पाहताना ग्राहकांचाही विचार तितकाच महत्त्वाचा आहे. औषधं ही गरज आहे, चैनीची वस्तू नाही. त्यामुळे कोणतंही आंदोलन करताना रुग्णांना होणारा त्रास कमी ठेवणं हीदेखील तितकीच मोठी जबाबदारी आहे. कारण शेवटी केमिस्ट आणि ग्राहक यांचं नातं संघर्षाचं नसून विश्वासाचं आहे.

आज गरज आहे ती संघर्ष वाढवण्याची नाही… तर संवाद वाढवण्याची. सरकारने केमिस्टांच्या प्रश्नांकडे फक्त ‘व्यापारी मागण्या’ म्हणून न पाहता, आरोग्य व्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणं आवश्यक आहे. तंत्रज्ञान स्वीकारताना मानवी मूल्यं, सुरक्षितता आणि जबाबदारी जपणं तेवढंच महत्त्वाचं आहे.

कारण डिजिटल सुविधा थांबवता येणार नाहीत. ऑनलाइन सेवा आवश्यकही आहेत. पण प्रश्न सुविधा विरुद्ध परंपरा असा नाही. प्रश्न आहे — “रुग्णांची सुरक्षा कोण घेणार?”

२० मेचा बंद एक दिवसाचा असेल. दुकानं पुन्हा उघडतील. व्यवहार पुन्हा सुरू होतील. पण या आंदोलनाने देशासमोर उभा केलेला प्रश्न कायम राहील —
औषध हे उपचार राहणार… की बाजारात विकलं जाणारं आणखी एक उत्पादन बनणार? कारण मेडिकल दुकानावरचं कुलूप हे केवळ एका शटरवरचं कुलूप नसतं… ते आरोग्य व्यवस्थेतील वाढत्या अस्वस्थतेचं प्रतीक असतं.

rfasate@gmail.com