डॉ. दत्ता कुंटेवाड
महाराष्ट्राच्या ग्रामीण संस्कृतीत लेक आणि जावई यांचे स्थान विशेष मानाचे आहे. लेकीने माहेरी येणे आणि तिच्यासह जावयाचे आदरातिथ्य करणे ही केवळ सामाजिक परंपरा नसून भावनिक नात्यांची अभिव्यक्ती आहे. या परंपरेत ‘धोंडे जेवण’ हा एक महत्त्वाचा भाग मानला जातो. पूर्वी या जेवणामागे प्रेम, जिव्हाळा आणि आपुलकीची भावना होती. मात्र बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत या परंपरेचे स्वरूप बदलत गेले असून अनेक ठिकाणी ती आर्थिकदृष्ट्या जाचक ठरत असल्याचे चित्र दिसून येते.
परंपरेतील बदलते स्वरूप
पूर्वी धोंडे जेवण म्हणजे घरच्या घरी उपलब्ध असलेल्या अन्नपदार्थांतून प्रेमाने केलेले आदरातिथ्य. भाकरी, भाजी, वरण-भात आणि धोंडे यामध्येही समाधान मानले जात असे. परंतु आज अनेक ठिकाणी या परंपरेत स्पर्धा आणि दिखाव्याचा शिरकाव झाला आहे. जेवणाचा थाट, महागड्या भेटवस्तू, मोठ्या प्रमाणावर नातेवाईकांचे निमंत्रण आणि सोशल मीडियावर प्रसिद्धी यामुळे परंपरेचे मूळ स्वरूप झाकोळले जात आहे.
अवास्तव अपेक्षांचे वाढते दडपण
सध्याच्या काळात काही कुटुंबांमध्ये जावयाच्या स्वागतासाठी अनेक प्रकारचे पदार्थ, मिठाई, ड्रायफ्रूट, थंड पेये आणि इतर महागडे खाद्यपदार्थ ठेवण्याची अपेक्षा निर्माण झाली आहे. त्याचबरोबर कपडे, मोबाईल, घड्याळ, दागिने यांसारख्या भेटवस्तू देण्याची प्रथाही वाढत आहे. परिणामी, सन्मान आणि प्रेम यापेक्षा खर्चाचे प्रदर्शन महत्त्वाचे ठरत असल्याचे दिसते.
ही अपेक्षा केवळ एका कार्यक्रमापुरती मर्यादित राहत नाही. विविध सण, समारंभ आणि कौटुंबिक कार्यक्रमांमध्येही अशाच प्रकारचा खर्च करण्याचा दबाव निर्माण होतो. त्यामुळे परंपरेचे स्वरूप प्रेमाच्या अभिव्यक्तीपेक्षा सामाजिक प्रतिष्ठेच्या स्पर्धेत रूपांतरित होत आहे.
आर्थिक परिणामांची गंभीरता
ग्रामीण भागातील बहुतांश कुटुंबांचे उत्पन्न शेती किंवा असंघटित क्षेत्रावर अवलंबून असते. हवामानातील अनिश्चितता, शेतीमालाचे अस्थिर दर आणि वाढता उत्पादन खर्च यामुळे अनेक कुटुंबे आधीच आर्थिक अडचणीत असतात. अशा परिस्थितीत धोंडे जेवणासाठी हजारो रुपयांचा खर्च करणे ही त्यांच्यासाठी मोठी आर्थिक जबाबदारी ठरते.
अनेक वेळा हा खर्च भागवण्यासाठी कर्ज घ्यावे लागते किंवा भविष्यासाठी साठवलेली बचत खर्च करावी लागते. मुलांच्या शिक्षणासाठी, आरोग्यासाठी किंवा घराच्या दुरुस्तीसाठी राखून ठेवलेला निधी अशा समारंभांमध्ये खर्च होतो. यामुळे कुटुंबाच्या आर्थिक नियोजनावर विपरीत परिणाम होतो.
सामाजिक विषमता आणि मानसिक ताण
धोंडे जेवणातील वाढत्या खर्चामुळे समाजात एक प्रकारची विषमता निर्माण होत आहे. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुटुंबे मोठ्या प्रमाणात खर्च करतात, तर मर्यादित उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांना कमीपणाची भावना निर्माण होते. अनेकदा नातेसंबंधांमध्येही तुलना आणि अपेक्षांचे वातावरण तयार होते.
समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर अशा परंपरांमधील स्पर्धात्मकता सामाजिक तणाव वाढवते. परंपरा माणसांना जोडण्यासाठी असते; परंतु ती आर्थिक दबावाचे साधन बनल्यास तिच्या मूळ उद्देशालाच धक्का पोहोचतो.
बदलाची गरज
धोंडे जेवण ही परंपरा जपायला काही हरकत नाही; मात्र त्या काळानुरूप बदलणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. जावयाचा सन्मान हा महागड्या पदार्थांनी किंवा भेटवस्तूंनी नव्हे, तर प्रेम, आदर आणि आत्मीयतेने व्हायला हवा. कुटुंबांनी आपल्या आर्थिक क्षमतेनुसार कार्यक्रम आयोजित करणे हीच खरी शहाणपणाची गोष्ट आहे.
गावपातळीवर, सामाजिक संघटनांमार्फत आणि कुटुंबीयांच्या चर्चेतून अशा कार्यक्रमांमध्ये साधेपणाला प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. आर्थिक साक्षरतेच्या माध्यमातून परंपरा आणि आर्थिक जबाबदारी यामधील संतुलन समजावून सांगणे गरजेचे आहे.
शेवटी लेक-जावई धोंडे जेवण ही महाराष्ट्राच्या संस्कृतीतील प्रेम, जिव्हाळा आणि नातेसंबंध दृढ करणारी सुंदर परंपरा आहे. मात्र तिच्याशी जोडल्या गेलेल्या अवास्तव अपेक्षा आणि दिखाव्याच्या प्रवृत्तीमुळे ती अनेक कुटुंबांसाठी आर्थिक ओझे बनत चालली आहे. परंपरेचे खरे सौंदर्य खर्चात नसून भावनेत आहे. म्हणूनच प्रेमाचा मान राखत, आर्थिक वास्तवाचा विचार करून, साधेपणा आणि शाश्वतता स्वीकारणे ही काळाची गरज आहे. तेव्हाच ही परंपरा पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी आणि अर्थपूर्ण ठरेल.
अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक, ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विश्लेषक
kdudatta@gmail.com
