‘शिक्षणाला महत्त्व नाही,’ असे सांगणे थांबवा

मला शिक्षणतज्ज्ञ, प्रशिक्षक व कौशल्य विकास क्षेत्रातील व्यावसायिक आणि करिअर मार्गदर्शक म्हणून दोन दशकांहून अधिक काळ काम करताना हजारो विद्यार्थी, शेकडो शिक्षक, अनेक उद्योगसंस्था आणि विविध क्षेत्रांतील व्यावसायिकांशी संवाद साधण्याची संधी मिळाली आहे. त्या अनुभवाच्या आधारे मला असे ठामपणे वाटते की शिक्षण आणि कौशल्ये यांच्यात कृत्रिम संघर्ष निर्माण करणे ही मोठी चूक आहे. शिक्षण आणि कौशल्ये हे एकमेकांचे पर्याय नसून परस्परांना पूरक असलेले दोन अत्यावश्यक घटक आहेत.

आज उद्योगक्षेत्र ‘जॉब रेडी’ उमेदवारांची मागणी करत आहे, हे निर्विवाद सत्य आहे. केवळ पदवी मिळवून रोजगार मिळण्याचे दिवस आता मागे पडत आहेत. कंपन्यांना संवादकौशल्य, डिजिटल कौशल्ये, विश्लेषण क्षमता, टीमवर्क, नेतृत्व, ग्राहकाभिमुखता, नवकल्पनाशक्ती आणि बदल स्वीकारण्याची मानसिकता असलेले कर्मचारी हवेत. त्यामुळे शिक्षण संस्थांनीही अभ्यासक्रम अधिक उद्योगाभिमुख करण्याची गरज आहे. मात्र या आवश्यक बदलांचा अर्थ शिक्षणच अनावश्यक झाले असा अजिबात होत नाही.

आपण एक साधा प्रश्न स्वतःला विचारूया. कोणताही कुशल डॉक्टर, शल्यविशारद किंवा हृदयरोगतज्ज्ञ केवळ अनुभवावर तयार होतो का? तो प्रथम वैद्यकीय शिक्षण घेतो, त्यानंतर इंटर्नशिप, रेसिडेन्सी, विशेष प्रशिक्षण आणि अनेक वर्षांचा अनुभव घेतो. एखादा अभियंता प्रथम अभियांत्रिकीची मूलतत्त्वे शिकतो, त्यानंतर उद्योगातील अनुभवातून अधिक सक्षम बनतो. वास्तुविशारद, चार्टर्ड अकाउंटंट, वकील, शिक्षक, शास्त्रज्ञ किंवा संशोधक—प्रत्येक क्षेत्रात शिक्षण हा पाया असतो आणि अनुभव त्या पायावर उभारलेली इमारत असते.

जसा एखाद्या मजबूत इमारतीसाठी भक्कम पाया आवश्यक असतो त्याचप्रमाणे फक्त कौशल्ये शिकून दीर्घकालीन यश मिळत नाही; त्यासाठी सखोल ज्ञान, संकल्पनांची समज, विश्लेषण क्षमता आणि योग्य मूल्यव्यवस्था आवश्यक असते. ही पायाभरणी शिक्षणातूनच होऊ शकते.

शिक्षण म्हणजे केवळ परीक्षेत गुण मिळवणे किंवा पदवीचे प्रमाणपत्र हातात घेणे नव्हे. शिक्षण व्यक्तीला विचार करायला शिकवते. योग्य प्रश्न विचारायला शिकवते. माहिती आणि ज्ञान यातील फरक समजावते. संशोधनाची वृत्ती विकसित करते. चिकित्सक विचारसरणी (Critical Thinking), नैतिकता, सामाजिक जाणीव, विविध मतांचा आदर, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि जबाबदार नागरिकत्व या सर्वांचा पाया शिक्षणातच घातला जातो.

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), ऑटोमेशन आणि डिजिटल परिवर्तनामुळे जग झपाट्याने बदलत आहे. या बदलांमुळे अनेक नोकऱ्यांचे स्वरूप बदलणार आहे, काही नोकऱ्या नष्ट होतील तर अनेक नवीन संधी निर्माण होतील. या नव्या जगात फक्त एकच कौशल्य आयुष्यभर पुरणार नाही. प्रत्येक व्यक्तीला वेळोवेळी नवीन कौशल्ये आत्मसात करावी लागतील. पण नवीन कौशल्ये शिकण्याची क्षमता देखील भक्कम शैक्षणिक पायावरच उभी राहते.

आज अनेकजण जागतिक कंपन्यांची उदाहरणे देतात. काही कंपन्या पदवीपेक्षा कौशल्यांना प्राधान्य देतात, हे खरे आहे. परंतु त्या कंपन्या शिक्षणाला विरोध करत नाहीत. त्या केवळ भरती प्रक्रियेत अधिक व्यापक निकष वापरत आहेत. यातील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. एखाद्या उमेदवाराने पारंपरिक पदवीऐवजी उत्कृष्ट कौशल्ये आणि अनुभवाच्या आधारे स्वतःला सिद्ध केले असेल, तर त्याला संधी मिळणे ही सकारात्मक बाब आहे. पण त्यावरून संपूर्ण शिक्षणव्यवस्था निरुपयोगी ठरते, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल.

भारतासारख्या देशात तर शिक्षणाचे महत्त्व आणखी मोठे आहे. शिक्षण हे सामाजिक परिवर्तनाचे, आर्थिक प्रगतीचे आणि समान संधी उपलब्ध करून देण्याचे सर्वात प्रभावी साधन आहे. ग्रामीण भागातील, वंचित घटकांतील किंवा पहिल्या पिढीत शिक्षण घेणाऱ्या लाखो विद्यार्थ्यांसाठी पदवी ही केवळ कागदपत्र नसते; ती त्यांच्या कुटुंबाच्या सामाजिक आणि आर्थिक उन्नतीचे दार असते. अशा परिस्थितीत पदव्यांचे अवमूल्यन करणारी विधाने अत्यंत संवेदनशीलतेने केली गेली पाहिजेत.

याचबरोबर शिक्षण व्यवस्थेनेही आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे. उद्योगांच्या अपेक्षा आणि अभ्यासक्रम यांच्यातील दरी कमी करणे आवश्यक आहे. अभ्यासक्रम अधिक अद्ययावत करणे, उद्योग-शिक्षण संस्था सहकार्य वाढविणे, इंटर्नशिप अनिवार्य करणे, प्रकल्पाधारित शिक्षणाला चालना देणे, उद्योजकता, डिजिटल कौशल्ये, आर्थिक साक्षरता आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे शिक्षण अभ्यासक्रमात समाविष्ट करणे ही काळाची गरज आहे. विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षा उत्तीर्ण होण्यासाठी नव्हे, तर जीवन आणि करिअरसाठी तयार करणे हे शिक्षणाचे उद्दिष्ट असले पाहिजे.

आज चर्चा ‘पदवी विरुद्ध कौशल्ये’ अशी मांडली जाते. प्रत्यक्षात ही चर्चा चुकीच्या चौकटीत अडकली आहे. योग्य प्रश्न असा असायला हवा – आपण विद्यार्थ्यांना अधिक सक्षम कसे बनवू? शिक्षण अधिक परिणामकारक कसे करू? उद्योग आणि शिक्षण यांच्यातील दरी कशी कमी करू? आणि विद्यार्थ्यांना भविष्यातील रोजगार, उद्योजकता आणि नेतृत्वासाठी कसे तयार करू?

यशाचे सूत्र आजही तेच आहे, फक्त त्यात काही नवीन घटकांची भर पडली आहे. आज यशासाठी भक्कम शिक्षण + आधुनिक कौशल्ये + प्रत्यक्ष अनुभव + योग्य दृष्टीकोन + नैतिक मूल्ये + सातत्याने शिकण्याची वृत्ती (Lifelong Learning) या सर्वांची आवश्यकता आहे. यातील एकाही घटकाला कमी लेखणे योग्य नाही.

समाजात प्रभाव असलेल्या व्यक्तींनी सार्वजनिक वक्तव्ये करताना त्याचा विद्यार्थ्यांवर, पालकांवर आणि शिक्षण व्यवस्थेवर काय परिणाम होईल याचाही विचार करायला हवा. प्रेरणादायी संदेश देणे आणि वास्तववादी टीका करणे आवश्यक आहे; परंतु शिक्षणावरील विश्वासच डळमळीत होईल अशी विधाने दीर्घकालीन दृष्टीने देशाच्या मानवी भांडवलासाठी घातक ठरू शकतात.

आज गरज आहे ती शिक्षण आणि उद्योग यांच्यात संघर्ष निर्माण करण्याची नाही, तर दोघांमध्ये सशक्त पूल बांधण्याची आहे. विद्यार्थ्यांना पदवीसोबत कौशल्ये, अनुभव, मूल्ये आणि सतत शिकण्याची मानसिकता देणारी शिक्षणव्यवस्था उभी करण्याची आहे. कारण उद्याचा भारत केवळ कुशल कामगारांवर नव्हे, तर सुशिक्षित, विचारशील, जबाबदार आणि नवोन्मेषी नागरिकांवर उभा राहणार आहे.

म्हणूनच अंतिम संदेश एकच—प्रश्न ‘पदवी की कौशल्ये?’ असा नसून ‘पदवी + कौशल्ये + अनुभव + योग्य दृष्टीकोन + निरंतर शिक्षण’ या सर्वांचा समतोल साधण्याचा आहे. भविष्यातील यशाचा हा एकमेव शाश्वत मार्ग आहे.

शिक्षण तज्ञ
anandwadadekar@gmail.com