गुरुच कॉपी करण्यासाठी ‘गाईड’ बनतात तेव्हा…

१. कॉपी केंद्रे: लोकशाहीचे ‘मुक्त विद्यापीठ’

लोकशाहीत ‘समानता’ असावी असे संविधान सांगते. आपल्या शिक्षणव्यवस्थेने ती समानता ‘कॉपी’मध्ये आणली आहे. हुशार विद्यार्थ्याने रात्रभर जागून अभ्यास करायचा आणि मागच्या बाकावरच्या ‘भाई’ने खिडकीतून येणाऱ्या ‘प्रसादा’च्या जोरावर ९०% मिळवायचे, हीच ती खरी ‘संधीची समानता’!

ज्या परीक्षा केंद्राबाहेर ‘येथे शांतता राखा’ अशी पाटी असायची, तिथे आता ‘येथे झेरॉक्स स्पष्ट मिळते’ अशा अदृश्य पाट्या लागल्या आहेत. परीक्षार्थी आता पेन विसरतील, पण ‘मायक्रो’ विसरत नाहीत. गणिताचा पेपर असो वा विज्ञानाचा, प्रश्नाचे उत्तर डोक्यात नसले तरी चालेल, पण ते पायमोज्यात (Socks) किंवा पॅडच्या खालच्या बाजूला मात्र नक्कीच असते. हे आधुनिक भारताचे ‘मेक इन इंडिया’ मॉडेल आहे का?

२. गुरुजी आता ‘बाउन्सर’ झालेत!

साने गुरुजींच्या महाराष्ट्रात शिक्षकाला ‘देव’ मानले जायचे. आजच्या शिक्षकाची अवस्था एखाद्या ‘सुरक्षा रक्षका’सारखी झाली आहे. वर्गात कॉपी पकडली तर केंद्राबाहेर पालकांचे टोळके ‘बघून घेण्याची’ धमकी देते. बिचारा शिक्षक तरी काय करणार? त्याने ज्ञानदान करायचे की स्वतःचे संरक्षण?

त्यात भर म्हणून प्रशासकीय कामांचा डोंगर. जनगणना, मतदान याद्या, आणि आता ‘कॉपीमुक्त’ अभियानाचे पंचनामे. बीडमधील घटनेत तर साक्षात शिक्षकांनीच विद्यार्थ्यांच्या हातात उत्तरांच्या चिठ्ठ्या दिल्या. याला काय म्हणावे? ‘विद्या विनयेन शोभते’ की ‘विद्या कापिट्येन शोभते’? जेव्हा गुरुच ‘गाइड’ बनून कॉपी पुरवतो, तेव्हा त्या लोकशाहीचा पाया किती भक्कम असेल, याची कल्पना न केलेलीच बरी.

३. लोकशाही आणि शिक्षण:

आपली लोकशाही ‘संख्याबळा’वर चालते आणि आपली शिक्षणव्यवस्था ‘टक्क्यां’च्या बळावर. ९५% मिळवून सुद्धा साधे बँक चलन भरता न येणारी पिढी आपण घडवत आहोत. हे लोकशाहीचे सर्वात मोठे अपयश आहे. आपण पदव्यांचे ढीग लावले आहेत, पण त्या पदव्यांच्या कागदांना भजीचा वास येतो, कारण त्या पदव्यांना वास्तवाचा आधार नाही.

‘आजची शिक्षणव्यवस्था म्हणजे अशा एका कारखान्यासारखी आहे, जिथे कच्चा माल म्हणून जिज्ञासा टाकली जाते आणि बाहेर तयार माल म्हणून बेरोजगार पदवीधर निघतात.’

४. कॉपी पुरवणारे सुपर-पॅरेंट्स’

ड्रोनची नजर: सरकारने कॉपी रोखायला ड्रोन लावले. पण कल्पकता बघा, विद्यार्थी आता ड्रोनलाच ‘हायजॅक’ करून त्याच्या पायाला चिठ्ठी बांधून वर्गात मागवतील, अशी परिस्थिती आहे!
झेरॉक्स अर्थव्यवस्था: फेब्रुवारी-मार्चमध्ये देशाचा जीडीपी (GDP) वाढतो की नाही माहीत नाही, पण गावागावातील झेरॉक्स सेंटरची उलाढाल नक्कीच वाढते आहे.

पालकांचा उत्साह: पोरगा परीक्षेला बसलाय की युद्ध आघाडीवर? पालकांची केंद्राबाहेर अशी गर्दी असते जणू काही ‘ऑपरेशन शक्ती’ सुरू आहे. मुलाला पाणी देण्याच्या बहाण्याने उत्तरांचे अख्खे गाईडच खिडकीतून आत सरकवणारे ‘सुपर-पॅरेंट्स’ पाहून थक्क व्हायला होते.

५. वास्तव काय सांगते?

आपण १० वी-१२ वीला विकासाचे टप्पे म्हणतो, पण प्रत्यक्षात ते भ्रष्टाचाराचे पहिले धडे ठरत आहेत. एखादा विद्यार्थी कॉपी करून पास होतो, तेव्हा तो फक्त परीक्षा पास होत नाही, तर ‘प्रामाणिकपणापेक्षा जुगाड महत्त्वाचा आहे’ हा लोकशाही विघातक धडा आयुष्यभरासाठी शिकतो.

शिक्षण व्यवस्थेचे विदारक वास्तव (तक्ता):

| वर्ष | संकल्पना | वास्तव |
| १९६० | गुरुजींचा सन्मान – गुरुजींची धमकी |
| १९९० | अभ्यासाचा ताण- कॉपीचे प्लॅनिंग |
| २०२६ | डिजिटल इंडिया – डिजिटल कॉपी आणि पेपर लीक |

आपल्याला खरोखरच ‘विश्वगुरू’ व्हायचे स्वप्न पाहायचे असेल, तर प्रथम आपल्याला गावोगावी फोफावलेली ही कॉपी केंद्रे उद्ध्वस्त करावी लागतील. ज्या ठिकाणी सरस्वतीचा लिलाव होतो, तिथे ज्ञान गंगेचे पूजन करणे हा निव्वळ दांभिकपणा आहे. आज आपण ‘ज्ञान केंद्रे’ उभी करण्याच्या बाता मारतो, पण प्रत्यक्षात आपण अशा डिग्रीच्या गिरण्या चालवत आहोत, जिथून बाहेर पडणारा प्रत्येक पिठाचा गोळा हा विवेकहीन आणि स्वाभिमानशून्य आहे.

शिक्षकाचा खरा सन्मान म्हणजे वर्षातून एकदा त्याला ‘आदर्श शिक्षक’ नावाचे प्लास्टिकचे ढाल आणि शाल देऊन मिरवणे नव्हे; तर त्याला व्यवस्थेच्या गुलामीतून मुक्त करून निर्भयपणे आणि मानाने वर्गात खडू धरायला देणे हा आहे. आजचा शिक्षक हा ज्ञानदान करणारा ऋषी उरला नसून, तो कधी निवडणुकीचा कारकून, कधी खिचडीचा हिशोबनीस, तर कधी नेत्यांच्या पुतळ्यांचे रक्षण करणारा पहारेकरी झाला आहे. जेव्हा एखादा शिक्षक कॉपी पकडण्याचे धाडस करतो, तेव्हा लोकशाहीचे रक्षक गप्प बसतात आणि गुंडशाहीचे प्रतिनिधी त्या शिक्षकाची लायकी काढतात.

लोकशाहीचा डोलारा तेव्हाच ताठ मानेने उभा राहील, जेव्हा मतदाराच्या हातातील हिशोबी नोट आणि विद्यार्थ्याच्या खिशातील नकल करणारी चिठ्ठी कायमची हद्दपार होईल. कारण, ज्या हातांना परीक्षेच्या वेळी चोरी करण्याची सवय लागते, तेच हात भविष्यात लोकशाहीच्या मतपेटीची आणि देशाच्या तिजोरीची लूट करायला कचरत नाहीत. आपण आज कापिट्या पेरतोय, उद्या त्यातून काय उगवणार आहे?

(लेखक खासगी शिक्षण संस्थेत शिक्षक आहेत)

Email: mujammilss912@gmail.com