गांधी ‘मीम्स’मध्ये विरू नयेत; विचार म्हणून जिवंत राहावेत!

या प्रश्नांची उत्तरे एकरेषीय नाहीत. डावे, उजवे, समाजवादी, आंबेडकरी, गांधीवादी- प्रत्येकाची गांधींकडे पाहण्याची दृष्टी वेगळी आहे. गांधींच्या भूमिकांवर तीव्र मतभेद असू शकतात; त्यांच्या राजकारणाची, जातिव्यवस्थेबाबतच्या भूमिकेची, आर्थिक विचारांची किंवा राजकीय तडजोडींची चिकित्सा होऊ शकते. पण म्हणून गांधींना विचारांच्या सार्वजनिक क्षेत्रातून हद्दपार करता येत नाही. उलट, ज्याच्याशी मतभेद आहेत त्याच्याशी संवाद साधण्याची क्षमता हा गांधींच्या राजकीय वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

आजची गंमत अशी आहे की, एकीकडे सरकारी पातळीवर गांधींचा विपुल वापर केला जातो; स्वच्छता, अहिंसा, खादी, ग्रामविकास, राष्ट्रवाद अशा अनेक संदर्भांत गांधींच्या प्रतिमेचा उपयोग केला जातो. दुसरीकडे समाजमाध्यमांवर गांधी हे मीम, ट्रोलिंग आणि खिल्लीचे लक्ष्य होतात. गांधींच्या प्रतिमेचा उत्सवी वापर आणि गांधींच्या विचारांची उपेक्षा- या दोन टोकांमध्ये आजचा गांधी अडकलेला दिसतो. पण या परिस्थितीचे स्पष्टीकरण केवळ २०१४ नंतरच्या राजकारणात किंवा एखाद्या राजकीय संघटनेच्या भूमिकेत शोधणे अपुरे ठरेल. गांधींच्या आजच्या प्रासंगिकतेसमोर एक मोठे नवे आव्हान उभे आहे- अल्गोरिदमचे जग.

गांधी समजून घेण्याची घाई नको

आज माहितीचा वेग प्रचंड आहे; पण समजून घेण्याचा वेळ कमी झाला आहे. तीस सेकंदांच्या रीलमध्ये इतिहास समजावून घेण्याची आणि काही ओळींच्या पोस्टमध्ये तत्त्वज्ञानाचा निकाल लावण्याची सवय लागलेल्या काळात गांधी समजून घेणे हीच एक मोठी बौद्धिक कसोटी आहे. गांधी म्हणजे केवळ अहिंसा नव्हे. गांधी म्हणजे केवळ सत्याग्रह नव्हे. गांधी म्हणजे केवळ चरखा किंवा साधी राहणीही नव्हे. गांधींच्या विचारांच्या केंद्रस्थानी सत्याचा शोध, आत्मपरीक्षण, साधनशुचिता, अहिंसा, सहअस्तित्व, सर्वसमावेशकता आणि सतत स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याची तयारी होती.

गांधींना समजून घेण्यासाठी त्यांच्या एखाद्या विधानाचा स्क्रीनशॉट पुरेसा नाही. त्यांचा काळ, त्यांचे अनुभव, त्यांचे राजकीय प्रयोग, त्यांच्या चुका, त्यांचे विरोधाभास आणि त्यांच्या विचारांमधील उत्क्रांती समजून घ्यावी लागते. याच ठिकाणी गांधी आणि आजच्या डिजिटल राजकारणामध्ये मूलभूत संघर्ष दिसतो. डिजिटल जगाला वेग हवा असतो; गांधींना संयम हवा होता. डिजिटल जगाला प्रतिक्रिया हवी असते; गांधींना आत्मपरीक्षण हवे होते. डिजिटल जगाला ‘आपण विरुद्ध ते’ हवे असते; गांधी संवाद आणि सहअस्तित्वाचा आग्रह धरत होते. डिजिटल जगाला आक्रमकता आकर्षक वाटते; गांधींच्या राजकारणात सहन करण्याचे धैर्य महत्त्वाचे होते.

आक्रमण नव्हे, सहनशीलता हेही धैर्य आहे. ब्रिटिश साम्राज्याच्या दडपशाहीसमोर हजारो-लाखो भारतीय कार्यकर्ते लाठ्या खाण्यासाठी, तुरुंगात जाण्यासाठी आणि स्वतःवर हिंसा सहन करण्यासाठी तयार झाले. हे धैर्य केवळ घोषणांमधून निर्माण झाले नव्हते. त्यामागे दीर्घ राजकीय प्रशिक्षण, आत्मसंयम आणि एका व्यापक नैतिक ध्येयाशी बांधिलकी होती. आज मात्र समाजमाध्यमांवर विरोध करणे सोपे झाले आहे. एखाद्या विषयावर पोस्ट लिहिणे, प्रोफाइल फोटो बदलणे, हॅशटॅग चालवणे किंवा संतप्त प्रतिक्रिया देणे यालाच अनेकदा आंदोलन समजले जाते. निषेध चुकीचा नाही. डिजिटल माध्यमे लोकशाहीतील प्रभावी साधने आहेत. प्रश्न साधनाचा नाही; प्रश्न साधन आणि ध्येय यांच्यातील नात्याचा आहे.

गांधींसाठी सत्याग्रह हे केवळ विरोध करण्याचे तंत्र नव्हते. सत्याग्रह म्हणजे स्वतःच्या सत्याच्या शोधाची प्रक्रिया होती. त्यात विरोधकाचा नाश करण्यापेक्षा त्याच्या विवेकाला आवाहन करण्याची कल्पना होती. आजच्या डिजिटल वातावरणात मात्र विरोधकाला समजून घेण्यापेक्षा त्याला नामोहरम करणे महत्त्वाचे ठरते. वैचारिक मतभेद लवकरच वैयक्तिक हल्ल्यांमध्ये बदलतात. तर्कापेक्षा ट्रोलिंग प्रभावी ठरते. संवादापेक्षा ध्रुवीकरणाला अधिक दृश्यता मिळते. अशा परिस्थितीत गांधींचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो- आपण जिंकण्यासाठी लढतो आहोत की समाज बदलण्यासाठी?

अल्गोरिदमला मध्यममार्ग का आवडत नाही? समाजमाध्यमांच्या अल्गोरिदमला तीव्र भावना, संघर्ष, सनसनाटी आणि ध्रुवीकरण आकर्षित करते. शांत, संयमी, गुंतागुंतीचा आणि संदर्भाधारित विचार व्हायरल होणे तुलनेने कठीण असते. गांधींचा विचार मात्र गुंतागुंतीचा आहे. गांधी एकाच वेळी परंपरेशी संवाद साधतात आणि परंपरेवर टीका करतात. धर्माला सार्वजनिक नैतिकतेचा आधार मानतात, पण धर्माच्या नावाने होणाऱ्या द्वेषाला विरोध करतात. आधुनिक औद्योगिक संस्कृतीवर प्रश्न उपस्थित करतात, पण आधुनिक राजकीय संस्थांशी संवाद साधतात. ते ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लढतात, पण ब्रिटिश समाजातील चांगल्या मूल्यांकडूनही शिकतात.

अशा विरोधाभासांनी भरलेल्या व्यक्तीला दोन ओळींच्या मीममध्ये बसवणे सोपे नाही. म्हणूनच गांधींचे डिजिटल रूपांतर अनेकदा दोन टोकांमध्ये होते- देवत्व किंवा दुष्टत्व. एक गट गांधींना प्रश्न विचारण्यापलीकडे ठेवतो. दुसरा गट गांधींना प्रश्न विचारण्यापलीकडे दोष देतो. दोन्ही प्रवृत्ती गांधींच्या विचारांना समजून घेण्याऐवजी त्यांचा वापर करतात. गांधी विरुद्ध आंबेडकर? गांधी विरुद्ध सावरकर? आज सामाजिक माध्यमांवर गांधींची चर्चा अनेकदा ‘गांधी विरुद्ध आंबेडकर’, ‘गांधी विरुद्ध सावरकर’, ‘गांधी विरुद्ध मार्क्स’ अशा चौकटीत केली जाते. गांधी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यात गंभीर मतभेद होते. जात, राजकीय प्रतिनिधित्व, सामाजिक परिवर्तन, धर्म आणि अनेक प्रश्नांवर त्यांची भूमिका वेगळी होती. त्या मतभेदांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे सावरकर आणि गांधी यांच्या राष्ट्रवादाच्या संकल्पना, धर्माबद्दलच्या भूमिका आणि राजकीय दृष्टिकोनातील फरक समजून घेणेही आवश्यक आहे. परंतु इतिहासातील दीर्घ आणि गुंतागुंतीच्या संवादाला आजच्या डिजिटल जगात ‘हे विरुद्ध ते’ एवढ्यावर आणणे म्हणजे इतिहासाचे अतिसुलभीकरण होय.

मतभेद मिटविणे आणि मतभेद समजून घेणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. गांधींचे मोठेपण हे त्यांच्या प्रत्येक भूमिकेशी सहमत होण्यात नाही; तर त्यांच्याशी असहमत राहूनही त्यांच्याशी संवाद साधण्याची क्षमता विकसित करण्यात आहे. याच अर्थाने आंबेडकरी, गांधीवादी, समाजवादी आणि डाव्या विचारांच्या प्रवाहांमध्ये संवादाची गरज आज अधिक आहे. मतभेद असणे ही लोकशाहीची समस्या नाही. मतभेदांमुळे संवाद बंद होणे ही समस्या आहे.

‘सत्याचे प्रयोग’ आणि डिजिटल जग

गांधींच्या सत्याचे प्रयोग या आत्मकथेला आजच्या डिजिटल युगात पुन्हा वाचण्याची गरज आहे. गांधी स्वतःला सर्वज्ञानी मानत नाहीत. त्यांनी स्वतःच्या चुका मान्य केल्या. आपल्या विचारांमध्ये बदल केला. अनुभवातून शिकण्याची तयारी ठेवली. त्यांच्या दृष्टीने सत्याचा शोध हा पूर्ण झालेला प्रकल्प नव्हता; तो सतत चालणारा प्रयोग होता. आजच्या डिजिटल जगात मात्र प्रत्येक विधान कायमस्वरूपी रेकॉर्ड बनते. जुने विधान शोधून काढले जाते, त्याचा संदर्भ काढून टाकला जातो आणि ते व्यक्तीविरुद्ध शस्त्र म्हणून वापरले जाते. अशा जगात स्वतःची चूक मान्य करण्याचे धैर्य कमी होते. कारण एकदा आपण एखाद्या गटाचे प्रतिनिधी झालो की आपली भूमिका बदलणे म्हणजे आपल्या समर्थकांकडूनच विश्वासघात मानला जाण्याची शक्यता असते. गांधींच्या विचारांमध्ये मात्र स्वतःच्या अंतर्विरोधांना सामोरे जाण्याची तयारी होती. आज गांधींची सर्वांत मोठी प्रासंगिकता कदाचित इथेच आहे- चूक मान्य करण्याची आणि स्वतःला बदलण्याची नैतिक ताकद.

गांधींचे दैवतीकरणही गांधीविरोधीच

गांधींची खिल्ली उडवणारे गांधींच्या विचारांना नुकसान पोहोचवतातच; पण गांधींचे दैवतीकरण करणारेही गांधींच्या विचारांना तितकेच नुकसान पोहोचवतात. गांधींना प्रश्न विचारू नका, अशी भूमिका गांधींच्या विचारांची नसू शकते. गांधींना प्रश्न विचारणे म्हणजे गांधींचा अपमान नव्हे. उलट, प्रश्न विचारून त्यांच्या विचारांची कसोटी पाहणे हीच खरी आदराची पद्धत आहे.

गांधींना देव बनविले की त्यांच्याशी संवाद संपतो.

गांधींना खलनायक बनविले तरी संवाद संपतो.

गांधींना माणूस म्हणून स्वीकारले की संवाद सुरू होतो.

त्यांच्या गुणांसोबत त्यांच्या मर्यादा, त्यांच्या प्रयोगांसोबत त्यांच्या चुका, त्यांच्या यशासोबत त्यांच्या अपयशांकडे पाहणे आवश्यक आहे. इतिहासातील कोणतीही व्यक्ती पवित्र प्रतिमा नसते. ती एका काळाची, संघर्षांची, मर्यादांची आणि शक्यतांची निर्मिती असते.

साधेपणाचा प्रश्न

आजचे युग कॅमेराकेंद्री आहे. आपले जीवन दिसले पाहिजे, दाखवले पाहिजे, त्यावर प्रतिक्रिया मिळाली पाहिजे- या संस्कृतीत गांधींची साधी राहणी अनेकांना कालबाह्य वाटू शकते. पण गांधींच्या साधेपणाचा अर्थ फक्त कपड्यांचा किंवा जीवनशैलीचा नव्हता. तो गरज आणि हव्यास यांच्यातील फरकाचा प्रश्न होता. आज जग उपभोगाच्या वाढत्या स्पर्धेत अडकलेले असताना पृथ्वीच्या संसाधनांवरचा ताण, हवामानबदल, पर्यावरणीय संकट आणि वाढती आर्थिक विषमता यांसारखे प्रश्न अधिक गंभीर होत आहेत. या प्रश्नांकडे पाहताना गांधींच्या मर्यादा असतील, त्यांच्या आर्थिक विचारांवर टीका करता येईल; पण अनियंत्रित उपभोगाच्या संस्कृतीवर त्यांनी उपस्थित केलेले प्रश्न पुन्हा विचारण्यासारखे आहेत.

गांधी आणि राजकारणाची शुचिता

गांधींनी राजकारणाला नैतिकतेपासून वेगळे करण्यास नकार दिला. आज राजकारणात साध्य महत्त्वाचे आणि साधन गौण अशी प्रवृत्ती वाढताना दिसते. ‘आपला पक्ष जिंकला पाहिजे’, ‘आपला नेता जिंकला पाहिजे’, ‘आपला गट जिंकला पाहिजे’ या आग्रहापुढे सार्वजनिक हित, सत्य, संवाद आणि संस्थात्मक नैतिकता दुय्यम होण्याचा धोका असतो. गांधींचा आग्रह याच्या उलट होता. साधन आणि साध्य यांचे नाते तुटले की विजयाचे स्वरूपही संशयास्पद बनते. गांधींच्या या विचाराशी कोणाला पूर्ण सहमती असण्याची गरज नाही. पण लोकशाहीच्या आरोग्यासाठी हा प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे- आपण कोणत्या पद्धतीने विजय मिळवत आहोत?

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगातील गांधी

आज अल्गोरिदमच्या पुढे कृत्रिम बुद्धिमत्ता उभी आहे. एआय काही सेकंदांत हजारो शब्दांचे विश्लेषण करू शकते, माहिती संक्षिप्त करू शकते, प्रतिमा तयार करू शकते आणि आपल्या आवडी-निवडींचा अंदाज घेऊन आपल्यासमोर सामग्री आणू शकते. मात्र माहितीची प्रचंड उपलब्धता म्हणजे विवेकाची हमी नाही.

एआय आपल्याला अधिक माहिती देऊ शकते; पण काय सत्य आहे, काय न्याय्य आहे, काय मानवी आहे आणि आपल्या कृतीची नैतिक जबाबदारी काय आहे, हे प्रश्न शेवटी माणसालाच विचारावे लागतील.

इथे गांधी पुन्हा प्रासंगिक होतात. कारण गांधींच्या विचाराचा केंद्रबिंदू तंत्रज्ञान नव्हे, तर माणूस आणि त्याची नैतिक जबाबदारी आहे. आजच्या काळात आपल्याकडे माहितीची कमतरता नाही; पण संयम, आत्मपरीक्षण आणि संवादाची कमतरता जाणवते. म्हणून गांधींची गरज त्यांच्या पुतळ्यांसाठी नाही; आपल्या विवेकासाठी आहे. गांधींना वाचण्याची गरज आहे, पूजण्याची नव्हे. गांधींची जयंती केवळ पुष्पहार, प्रार्थना, भाषणे आणि सरकारी कार्यक्रमांपुरती मर्यादित राहिली तर गांधींच्या विचारांचा पराभव आपणच करीत आहोत. गांधींना वाचले पाहिजे. त्यांच्यावर टीका केली पाहिजे. आंबेडकरांशी त्यांचे मतभेद समजून घेतले पाहिजेत. मार्क्सशी त्यांची तुलना केली पाहिजे. सावरकरांशी असलेले वैचारिक अंतर तपासले पाहिजे. त्यांच्या चुका शोधल्या पाहिजेत. त्यांच्या प्रयोगांचे मूल्यमापन केले पाहिजे. आणि त्याच वेळी त्यांच्या विचारांतील आजच्या संकटांना भिडणारी तत्त्वेही ओळखली पाहिजेत. कारण गांधींची प्रासंगिकता त्यांच्या प्रतिमेत नाही; ती त्यांच्या विचारांनी आपल्याला विचारायला लावलेल्या प्रश्नांत आहे.

आज प्रश्न ‘गांधींच्या बाजूने कोण?’ किंवा ‘गांधींच्या विरोधात कोण?’ हा नाही.

खरा प्रश्न आहे – मतभेद असतानाही आपण एकत्र राहू शकतो का? विरोधकाचा नाश न करता त्याच्याशी संघर्ष करू शकतो का? चूक झाली तर ती मान्य करू शकतो का? सत्य आपल्या बाजूनेच आहे, या अहंकारातून बाहेर पडू शकतो का? राजकारणात साधनांचीही नैतिकता असते, हे मान्य करू शकतो का? आणि सर्वांत महत्त्वाचे-आपल्या विचारांच्या पलीकडे माणूस दिसू शकतो का? या प्रश्नांची उत्तरे होय असतील तर गांधी अजून संपलेले नाहीत.

गांधींच्या विचारांशी असहमती असू शकते; त्यांच्या भूमिकांची कठोर चिकित्सा होऊ शकते. पण त्यांना काही सेकंदांच्या मीममध्ये बंदिस्त करणे म्हणजे केवळ गांधींचे नव्हे, तर आपल्या स्वतःच्या बौद्धिक क्षमतेचेही अवमूल्यन होय. गांधींना देव बनवू नका. गांधींना दानवही बनवू नका. त्यांना वाचा, तपासा, प्रश्न विचारा, विरोध करा आणि संवाद साधा. कारण गांधींची खरी प्रासंगिकता त्यांच्या जयंतीच्या दिवशी दिसणाऱ्या प्रतिमेत नाही; ती आपण मतभेदांमध्येही माणुसकी टिकवतो की नाही, यामध्ये आहे. आणि म्हणूनच आजच्या अल्गोरिदमच्या, ध्रुवीकरणाच्या आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात गांधींचा सर्वांत मोठा संदेश कदाचित एवढाच आहे- सत्याचा शोध थांबवू नका; विरोधकाला माणूस म्हणून पाहणे थांबवू नका; आणि स्वतःच्या विचारांचीही चिकित्सा करण्याचे धैर्य गमावू नका. गांधी मीममध्ये विरू नयेत. ते प्रश्न म्हणून जिवंत राहावेत. विचार म्हणून जिवंत राहावेत. आणि सर्वांत महत्त्वाचे- माणसाच्या विवेकात जिवंत राहावेत.
wagharun1963@gmail.com