– विवेक सुतार
नुकताच पुणे पुस्तक महोत्सव पार पडला. साडेबारा लाख लोकांनी भेट दिल्याचे सांगितले जाते. अर्थात, पुण्यासारख्या सांस्कृतिक राजधानीत नॅशनल बुक ट्रस्टतर्फे आयोजित पुस्तक महोत्सवाचे भव्य आयोजन पाहून कोणाही मराठी माणसाचा ऊर अभिमानाने भरून यावा, असेच हे चित्र होते. अक्षरांच्या या कुंभमेळ्यात साहित्यप्रेमींची गर्दी उसळलेली पाहणे सुखावह असले, तरी या उत्सवी कोलाहलाच्या पलीकडे एक भयाण शांतता आणि अस्वस्थ करणारे वास्तव दडलेले आहे, ज्याकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केले जात आहे. वरकरणी हा साहित्याचा जागर वाटत असला तरी, या महोत्सवाच्या झगमगाटात आपण एका अत्यंत गंभीर आणि अस्तित्ववादी संकटाकडे डोळेझाक करत आहोत. हे संकट केवळ पुस्तकांच्या खपाचे किंवा वाचकसंख्येचे नाही, तर हे संकट मराठी भाषेच्या बौद्धिक अस्तित्वाचे आहे. सध्याची परिस्थिती पाहता, आपण एका अघोषित आणीबाणीच्या उंबरठ्यावर उभे आहोत, जिची चर्चा कोणत्याही व्यासपीठावर होताना दिसत नाही. सर्वात धोक्याची घंटा ही आहे की, मराठी ही आता केवळ ‘सांस्कृतिक भाषा’ उरली असून तिचे ‘वैचारिक भाषा’ म्हणून असलेले स्थान वेगाने संपुष्टात येत आहे. हा बदल इतका संथ आणि अदृश्य आहे की त्याचा धोका चटकन लक्षात येत नाही, पण त्याचे परिणाम मात्र दूरगामी आणि विनाशकारी आहेत.
मराठी भाषेचा सध्याचा प्रवास पाहिला तर ती कविता, आठवणींचा उजाळा, भावुकता, आणि मंचावरची टाळ्याखाऊ भाषणे यांपुरतीच मर्यादित होत चालली आहे की काय, अशी शंका येते. अर्थात, साहित्यात भावनांना स्थान हवेच, परंतु जेव्हा एखादी भाषा विज्ञान, तंत्रज्ञान, अर्थकारण, हवामान बदल, कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआय, कायदा आणि जागतिक राजकारण यांसारख्या आधुनिक आणि कळीच्या विषयांतून हद्दपार होऊ लागते, तेव्हा ती भाषा मरणाच्या दिशेने पहिला प्रवास सुरू करते. भाषेचा मृत्यू लोक ती बोलायचे थांबवतात तेव्हा होत नाही, तर जेव्हा लोक त्या भाषेत ‘विचार’ करायचे थांबवतात, तेव्हा होतो. आजच्या या महोत्सवात आपण अंतर्मुख होऊन शोधायला हवे की, एआय, भांडवलशाहीचे बदलते स्वरूप, न्युरोसायन्स किंवा सार्वजनिक धोरण यांवर भाष्य करणारी किती मूळ मराठी पुस्तके उपलब्ध आहेत? जर आपली भाषा आधुनिक जगाची गुंतागुंत उलगडून सांगण्यास असमर्थ ठरत असेल, तर ती केवळ सोहळ्यांची आणि समारंभांची भाषा बनून राहील. विज्ञानाच्या आणि प्रगतीच्या वेगाशी जुळवून न घेणारी भाषा ही कालांतराने केवळ संग्रहालयात जपून ठेवण्यायोग्य एक पुरातन वस्तू बनते. मराठी जिवंत आहे, पण ती अजूनही ‘विचार करती’ आहे का, हा प्रश्न आता विचारण्याची वेळ आली आहे.
पुण्याच्या या महोत्सवात फिरल्यावर मला प्रश्न पडला की कृत्रिम बुद्धिमत्ता असेल, मेंदूविज्ञान असेल किंवा बदलती जागतिक भूराजकीय समीकरणे असतील या विषयांवर भाष्य करणारी नवी मराठी पुस्तके कुठे आहेत? कारण जग ज्या वेगाने पुढे जात आहे त्या वेगाने आपले मराठी साहित्य आणि ज्ञानव्यवहार पुढे जाताना दिसत नाहीत. पाश्चात्य जगात एखादे विज्ञानातील किंवा तंत्रज्ञानातील नवीन संशोधन आले की त्यावर आठवड्याभरात इंग्रजी भाषेत पुस्तके येतात आणि ती माहिती तिथल्या वाचकांपर्यंत पोहोचते पण मराठी वाचकाला त्याच ज्ञानासाठी वर्षानुवर्षे वाट पाहावी लागते किंवा ते ज्ञान त्याला कधीच मिळत नाही, ही परिस्थिती आपल्या समाजातील बौद्धिक विषमता वाढवणारी आहे.
महाराष्ट्रात एकीकडे आपण पुरोगामी विचारांचा वारसा सांगतो पण दुसरीकडे जागतिक दर्जाचे ललितेतर साहित्य मराठीत आणण्यासाठी आपल्याकडे कोणतेही ठोस धोरण नाही ही शोकांतिका आहे. केवळ मराठीचा अभिमान बाळगून चालणार नाही तर जागतिक ज्ञानप्रवाह मराठीत आणण्यासाठी राज्य पातळीवर एक राष्ट्रीय अनुवाद मिशन राबवण्याची गरज आहे जेणेकरून नोबेल विजेत्यांचे विचार आणि आधुनिक विज्ञानातील प्रगती मराठी वाचकाला त्याच्या भाषेत तात्काळ उपलब्ध होईल कारण जो समाज अनुवाद प्रक्रियेवर नियंत्रण ठेवतो तोच समाज ज्ञानाच्या कक्षा रुंदावू शकतो. मराठी वाचकाला आधुनिक जगापासून वंचित का ठेवले जात आहे, याचे उत्तर या महोत्सवाच्या आयोजकांनी आणि धोरणकर्त्यांनी द्यायला हवे.
मराठी प्रकाशन विश्वाकडे पाहिल्यास असे लक्षात येते की, आपण अजूनही विसाव्या शतकातील जुन्या व्यवसाय पद्धतीत अडकून पडलो आहोत. पुस्तकांचे सुमार संपादन, ओबडधोबड मुखपृष्ठे, विपणनाचा अभाव आणि डिजिटल रणनीतीचा पूर्णतः बोजवारा, हे आजच्या प्रकाशन व्यवसायाचे वास्तव आहे. एकीकडे इंग्रजी प्रकाशक ऑडिओबुक्स, ई-बुक्स आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सचा वापर करून वाचकांपर्यंत पोहोचत असताना, मराठी प्रकाशक अजूनही केवळ पुस्तक छापून ते दुकानात ठेवण्यापलीकडे विचार करायला तयार नाहीत. याचा परिणाम असा होतो की, तरुण पिढीला मराठी पुस्तके ही जुनाट, कंटाळवाणी आणि केवळ उपदेशाचे डोस पाजणारी वाटतात. जोवर मराठी पुस्तकांचे रूपडे पालटत नाही, जोवर त्यांना आधुनिकतेचा साज चढत नाही, तोवर नवीन वाचकवर्ग जोडणे अशक्य आहे. यासाठी एका प्रकाशन आधुनिकीकरण निधीची नितांत आवश्यकता आहे, जो डिझाइन, डेटा आणि डिजिटल वितरणावर भर देईल. विचारांनी तरुण असूनही साहित्याचे बाह्य रूप म्हातारे का असावे, हा प्रश्न प्रकाशकांनी स्वतःला विचारायला हवा.
या महोत्सवांच्या झगमगाटात लेखकांचा उदोउदो होतो, पण साहित्याचा कणा असलेल्या संपादकांकडे मात्र सोयीस्कर दुर्लक्ष केले जाते. कोणतेही महान साहित्य हे एकट्या लेखकाच्या लेखणीतून उतरत नसते, तर त्याला संपादकाच्या संस्कारांची जोड लागते. दुर्दैवाने, मराठीत आज कसदार संपादकांची वानवा आहे. संपादकांना मिळणारा तुटपुंजा मोबदला आणि त्यांच्या कामाला नसलेली प्रतिष्ठा यामुळे दर्जेदार संपादकीय संस्कृतीच लोप पावत चालली आहे. साहित्याची गुणवत्ता टिकवायची असेल, तर केवळ लेखकांना बक्षिसे देऊन चालणार नाही, तर संपादकांसाठी फेलोशिप्स आणि पुरस्कार सुरू करणे गरजेचे आहे. जिथे संपादनाचे संस्कार नसतात, तिथे साहित्याचा दर्जा घसरतो आणि वाचकांचा भ्रमनिरास होतो. मराठी साहित्याला आज लेखकांपेक्षा जास्त गरज ही जाणकार आणि व्यासंगी संपादकांची आहे.
आणखी एक गंभीर बाब म्हणजे या महोत्सवांमध्ये उत्तरदायित्वाचा आणि मोजमापाचा असलेला पूर्ण अभाव. कोट्यवधी रुपये खर्च करून आयोजित केल्या जाणाऱ्या या सोहळ्यांमधून नक्की साध्य काय झाले, याचे कोणतेही आकडे उपलब्ध नसतात. विक्री पलीकडे, किती नवीन अनुवादांचे करार झाले किंवा किती नवोदित लेखकांना प्रकाशक मिळाले, या प्रश्नांची उत्तरे कोणाकडेच नसतात. जेव्हा आपण डेटा किंवा आकडेवारीशिवाय उत्सव साजरे करतो, तेव्हा ते केवळ एक प्रतिकात्मक आनंदमेळे ठरतात. धोरण ठरवण्यासाठी आणि निधीचा योग्य विनियोग करण्यासाठी आकडेवारीची नितांत गरज असते. अन्यथा, मराठी संस्कृती ही केवळ भावनांच्या इंधनावर चालणारी गाडी बनून राहिल. प्रत्येक पुस्तक महोत्सवाने आपल्या यशाचे आणि अपयशाचे ताळेबंद जनतेसमोर मांडणे अनिवार्य असायला हवे, जेणेकरून पुढील वाटचाल अंधारात चाचपडत होणार नाही.
आजच्या तरुण पिढीला मराठीशी जोडून घेण्यासाठी आपण चुकीचा मार्ग अवलंबत आहोत, हेही तितकेच खरे आहे. त्यांना सतत भावनिक साद घालून, ‘मराठी आपला अभिमान आहे’ किंवा ‘संस्कृती टिकवा’ असे सांगून आपण त्यांना एका प्रकारच्या अपराधीभावाच्या सापळ्यात अडकवत आहोत. पण केवळ अभिमानावर कोणतीही भाषा टिकत नसते. आजच्या तरुणाला हे पटवून देणे गरजेचे आहे की, मराठी ही केवळ भूतकाळाची भाषा नसून ती वर्तमानाची आणि भविष्याची भाषा आहे. मराठीत विचार करणे हा केवळ ‘नॉस्टॅल्जिया’ नसून ती एक ताकद आहे, हे सिद्ध करावे लागेल. भावनिक आग्रहाकडून बौद्धिक आकर्षणाकडे वळल्याशिवाय तरुण पिढी या प्रवाहाशी जोडली जाणार नाही. भाषा ही उपयोगाची, ज्ञानाची आणि सत्तेची भाषा झाली, तरच ती टिकेल. केवळ अस्मितेच्या जोरावर भाषेचे भवितव्य सुरक्षित राहू शकत नाही.
शेवटी, सरकारने आणि समाजाने हे लक्षात घेतले पाहिजे की मराठी ही केवळ जपून ठेवायची वारसाहक्काची वस्तू नसून ती एक पायाभूत सुविधा आहे. स्मारके आणि पुतळे उभारून वारसा जपला जातो, पण भाषेसाठी पायाभूत सुविधा उभाराव्या लागतात. त्यासाठी कायमस्वरूपी अनुवाद संस्था, संशोधन अनुदान, डिजिटल ग्रंथालये आणि जागतिक ज्ञान विनिमय कार्यक्रमांची गरज आहे. केवळ वर्षातून एकदा सत्कार समारंभ करून आणि छायाचित्रे काढून भाषेचा विकास होत नाही. मराठीला आज आदर नको आहे, तर तिला सत्तेचे आणि ज्ञानाचे पाठबळ हवे आहे.
पुण्याचा हा पुस्तक महोत्सव सिद्ध करतो की मराठी भाषा जिवंत आहे, पण त्याच वेळी तो एका खोलवर रुजलेल्या संकटाकडे अंगुलीनिर्देशही करतो. मराठी ही उत्तरोत्तर केवळ भावनांची भाषा ठरत चालली आहे, विश्लेषणाची नाही. आज जेव्हा जग कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हवामान बदल आणि आर्थिक विषमतेवर मंथन करत आहे, तेव्हा मराठी वाचकाच्या ताटात मात्र केवळ आठवणी आणि कविता वाढल्या जात आहेत. अस्मिता ही कधीच ज्ञानाची जागा घेऊ शकत नाही आणि उत्सव हे कधीच धोरणांचा पर्याय होऊ शकत नाहीत. जर मराठीला एकविसाव्या शतकात तग धरायचा असेल, तर तिला विचार करण्याचा, जगाचे विश्लेषण करण्याचा, वाद घालण्याचा आणि अस्वस्थ करण्याचा आपला अधिकार पुन्हा मिळवावा लागेल. अन्यथा, आपण केवळ एका समृद्ध भाषेच्या ऱ्हासाचे साक्षीदार ठरू.
(लेखक समकालीन भाषाविश्वाचे, तंत्रज्ञानाचे अभ्यासक आहेत.)
yoursvivek43@gmail.com
