जलसंधारणातून ग्रामसमृद्धी!

धावणार्‍या पाण्याला चालायला लावा

चालणार्‍या पाण्याला थांबायला लावा

थांबणार्‍या पाण्याला जमिनीत जिरवा

 गावातील पाणी गावात, घरातील पाणी घरात,     

शेतीतील पाणी शेतीत

हीच जलव्यवस्थापनाची मूळ तत्त्वे आहेत. पाणी वाहून जाऊ देण्याऐवजी ते अडवणे, साठवणे आणि जमिनीत मुरवणे, या तीन गोष्टींवर ग्रामीण समृद्धी अवलंबून आहे. धावत्या पाण्याला चालायला लावणे म्हणजे डोंगरावरून वेगाने वाहणार्‍या पाण्याचा वेग कमी करणे. चालणार्‍या पाण्याला थांबायला लावणे म्हणजे नाल्यांचे खोलीकरण आणि रुंदीकरण करून पाण्याचा प्रवाह नियंत्रित करणे. थांबणार्‍या पाण्याला जमिनीत जिरवणे म्हणजे पाणी साठवून ते भूगर्भात झिरपण्यासाठी आवश्यक संरचना निर्माण करणे. याच माध्यमातून ‘गावातील पाणी गावात, घरातील पाणी घरात आणि शेतीतील पाणी शेतीत’ अडवून गावाला स्वावलंबी बनवणे, हा लोकसहभागाचा मंत्र प्रत्यक्षात उतरवणे शक्य आहे. जे गाव पाण्याचे नियोजन करते, तेच गाव आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनते. माझ्या दृष्टीने या देशात पाण्याचा अभाव नसून, पाण्याच्या नियोजनाचा अभाव आहे. हा अभाव दूर करण्याच्या दृष्टीनेच काही यशस्वी प्रयोग करण्यात आले आणि ते जलसंधारणाच्या क्षेत्रात मैलाचा दगड ठरले.

 गेल्या काही दशकांमध्ये हवामान बदलामुळे पावसाचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणावर बदलले आहे. कधी मुसळधार पाऊस, तर कधी दीर्घकालीन दुष्काळ. अशा परिस्थितीत पारंपरिक शेती पद्धतींपुढे मोठे आव्हान निर्माण झाले. अशावेळी वैज्ञानिक पद्धतीने जलसंवर्धन करणे अत्यावश्यक ठरते. नदी-नाले पुनरुज्जीवित करणे, गाळ काढणे, लहान बंधारे बांधणे, भूजल पुनर्भरण करणे आणि पाणलोट विकास करणे या उपाययोजना प्रभावी ठरतात. विदर्भात अशाच प्रयत्नांतून काही पथदर्शी उपक्रम उभे राहिले. नाल्यांचे खोलीकरण, रुंदीकरण, पाणलोट क्षेत्राचे व्यवस्थापन आणि भूजल पुनर्भरण यामुळे अनेक गावांमध्ये जलसमृद्धी निर्माण झाली. अशा उपक्रमांमुळे नाले पुन्हा जिवंत झाले, विहिरींमधील पाण्याची पातळी वाढली आणि शेतीला आधार मिळाला. अनेक ठिकाणी हजारो हेक्टर क्षेत्र सिंचनाखाली आले आणि हजारो कुटुंबांना त्याचा लाभ झाला. सामूहिक प्रयत्न, तांत्रिक नियोजन आणि लोकसहभाग यांच्या जोरावर दुष्काळग्रस्त प्रदेशही समृद्ध होऊ शकतो, हे सिद्ध झाले.

 विदर्भासारख्या प्रदेशात जिथे शेती हा मुख्य आधार आहे, तिथे पाण्याचा प्रत्येक थेंब सोन्यासारखा मोलाचा आहे. गेल्या अडीच दशकांपासून विदर्भाच्या याच मातीत जलसंधारणाची एक मूक, पण प्रभावी क्रांती घडत आहे. पूर्ती सिंचन समृद्धी कल्याणकारी संस्थेने आपल्या २५ वर्षांच्या प्रवासात ‘जलसंवर्धनातून ग्रामसमृद्धी’ हा मंत्र खर्‍या अर्थाने प्रत्यक्षात उतरवला आहे. स्व. भैय्यासाहेब मुंडले यांच्यासोबत मिळून मी या संस्थेची मुहूर्तमेढ रोवली. विदर्भातील काळ्या कसदार जमिनीत पाऊस तर भरपूर पडतो; पण जमिनीच्या पोतामुळे तो वेगाने वाहून जातो. हे वाहून जाणारे पाणी अडवून ते जमिनीच्या पोटात जिरवणे, हाच या संस्थेचा म्हणजेच चळवळीचा मुख्य उद्देश होता. संस्थेच्या तज्ज्ञ टीमने स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा अभ्यास करून ‘तामसवाडा पॅटर्न’ विकसित केला. हा केवळ एक प्रकल्प नसून, शास्त्रीय दृष्टिकोन आणि लोकसहभागाचा एक अजोड मिलाफ आहे.

वर्धा जिल्ह्यातील सेलू तालुक्यातील तामसवाडा नाल्यापासून सुरू झालेला हा प्रयोग आज एका वटवृक्षात रूपांतरित झाला आहे. जवळपास १२ किलोमीटर लांबीच्या मृत नाल्याला या पॅटर्नमुळे नवसंजीवनी मिळाली. आज या प्रकल्पाचा सकारात्मक परिणाम विदर्भातील ६० हून अधिक गावांमध्ये दिसून येत आहे. यातून १० हजार हेक्टर (२५ हजार एकर) क्षेत्र ओलिताखाली आले. २४ लाख घनमीटर भूपृष्ठीय जलसाठा निर्माण झाला. भूजल पुनर्भरणाच्या माध्यमातून वार्षिक ६० लाख घनमीटर पाणी जमिनीत जिरवणे शक्य झाले. तर १ लाख लोकांना आणि पाच हजार शेतकरी कुटुंबीयांना त्याचा थेट लाभ झाला. बदलत्या हवामानामुळे शेतीसमोर मोठी आव्हाने उभी आहेत. ही आव्हाने पेलण्यासाठी संस्था आता भूगर्भ शास्त्रज्ञांच्या मार्गदर्शनात अद्ययावत तंत्रज्ञानाचा वापर करत आहेत. ‘माथा ते पायथा’ या तत्त्वावर काम करताना सूक्ष्म सिंचन आणि ठिबक सिंचनाला प्रोत्साहन दिले जाते. यामुळे कमी पाण्यात अधिक उत्पादन घेणे शेतकर्‍यांना शक्य झाले आहे.

 ‘टीम जल ही जीवन’च्या या प्रामाणिक प्रयत्नांची दखल केवळ राज्य किंवा राष्ट्रीय स्तरावरच नव्हे, तर जागतिक स्तरावरही घेतली गेली. २०२०मध्ये जलसंवर्धन क्षेत्रातील सर्वोत्कृष्ट संस्था म्हणून या संस्थेला जागतिक पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. निती आयोगानेही ‘तामसवाडा पॅटर्न’चे कौतुक करून हा प्रकल्प देशासाठी मार्गदर्शक असल्याचे म्हटले आहे. गेल्या २५ वर्षांमध्ये पूर्ती सिंचन संस्थेने केवळ नाल्यांचे खोलीकरण केले नाही; तर हजारो शेतकर्‍यांच्या आयुष्यातील समृद्धीचा मार्गही मोकळा केला आहे.

 जलसंधारणाच्या याच मालिकेतील एक महत्त्वाचा आणि यशस्वी टप्पा म्हणजे ‘बुलडाणा पॅटर्न’ होय. बुलडाणा जिल्ह्यात राबविण्यात आलेल्या या उपक्रमात पाणलोट क्षेत्राचा सखोल अभ्यास करून जलसंधारणाची कामे करण्यात आली. नाले खोल करणे, पाण्याचा वेग कमी करणे, चेकडॅम उभारणे आणि पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवणे या उपाययोजनांमुळे अनेक कोरड्या भागांमध्ये पाणी उपलब्ध झाले. या पॅटर्नचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे भूजल पातळीतील वाढ. अनेक ठिकाणी कोरड्या विहिरी पुन्हा जिवंत झाल्या. सिंचनाचे क्षेत्र वाढले आणि शेतकर्‍यांच्या उत्पन्नातही वाढ झाली.

 जलसंधारणाच्या या चळवळीत ‘पूलवजा बंधारा’ ( Bridge- cum- Bandhara)  ही संकल्पना एक क्रांतिकारक वळण ठरली. नांदेड आणि यवतमाळ जिल्ह्यांच्या सीमेवर पैनगंगा नदीवर चापडसा गावाजवळ बांधण्यात आलेला २२० मीटर लांबीचा पूल याचे जिवंत प्रतीक आहे. रस्ते वाहतुकीसाठी पूल बांधतानाच, त्याच्या खालच्या भागात बंधारा तयार करून एकाच खर्चात दोन मोठी कामे साध्य करण्यात आली. यामुळे शासनाचा जवळपास ४० टक्के खर्च वाचला असून, आजूबाजूच्या ५० गावांमधील १००० एकर जमीन ओलिताखाली आली आहे. तसेच, ‘बुलडाणा पॅटर्न’च्या माध्यमातून राष्ट्रीय महामार्गांच्या कामासाठी लागणारे उत्खनन तलावांमधून केल्यामुळे विनामूल्य जलसाठे निर्माण झाले आहेत. यातून रस्तेही दर्जेदार झाले आणि गावेही पाणीदार झाली. अशा प्रकल्पांमुळेच आज खामगाव आणि शेगावसारखे भाग टँकरमुक्त झाले असून, तिथे उन्हाळी पिकांचे क्षेत्र वाढले आहे.

महाराष्ट्रात पूर्वी बांधलेले, पण देखभाल-दुरुस्तीअभावी कुचकामी ठरलेले कोल्हापुरी बंधारे पुन्हा जिवंत करण्यासाठी ‘आर्च विअर’ (Arch Weir)हे नवीन तंत्रज्ञान समोर आले आहे. यामध्ये पाण्याचा दाब सहन करण्याची क्षमता साध्या भिंतीपेक्षा ३० टक्क्यांनी जास्त असते. जुन्या पिअर्सचा वापर करून कमी खर्चात या बंधार्‍यांचे पुनर्वसन करणे शक्य झाले आहे. यामुळे ५० ते ६० टक्के खर्च कमी होतो आणि पाण्याचा साठाही वाढतो. तांत्रिक कौशल्य आणि आर्थिक बचतीचा हा संगम विदर्भातील सिंचन क्षेत्र वाढविण्यासाठी मैलाचा दगड ठरत आहे. जिगावसारख्या मोठ्या प्रकल्पांना मिळालेली गती आणि साखळी बंधार्‍यांची निर्मिती यामुळे विदर्भातील शेतकर्‍यांच्या डोळ्यांत आता समृद्धीचे स्वप्न तरळू लागले आहे. ही केवळ पाण्याची साठवणूक नसून, मानवी संस्कृती आणि पर्यावरणाचे रक्षण करणारी एक मोठी सामाजिक चळवळ बनली आहे.

 ‘पालखी मार्गाच्या’ कामात मला कमालीचे समाधान लाभले. आळंदी आणि देहू ते पंढरपूर या लाखो वारकर्‍यांच्या श्रद्धेच्या मार्गांचे, म्हणजेच संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज पालखी मार्गांचे (NH965- G) काम करताना आम्ही पर्यावरणपूरक दृष्टिकोन ठेवला. या मार्गाच्या भरावासाठी माती काढताना पुणे, सातारा आणि सोलापूर जिल्ह्यांत ठिकठिकाणी ६६ मोठ्या तलावांची म्हणजेच ह्य्ह्णअमृत सरोवरांचीह्णह्ण निर्मिती केली. या उपक्रमामुळे ५१५१ टीसीएम इतका अवाढव्य जलसाठा निर्माण झाला असून, वारीच्या मार्गावरील गावांनादेखील त्यामुळे मोठा फायदा होत आहे.  केवळ पालखी मार्गच नव्हे, तर आता समृद्धी महामार्ग आणि इतर नवीन द्रुतगती मार्गांच्या ‘इंटरचेंज’मधील रिकाम्या जागांमध्येही आम्ही अशाच प्रकारचे तलाव निर्माण करत आहोत. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून या इंटरचेंजच्या लूप्समध्ये साठवलेल्या पाण्यामुळे त्या भागातील भूजल पातळी तर वाढेलच, पण तिथे मोठ्या प्रमाणात वृक्षारोपण करून ही ठिकाणे ‘ग्रीन हब’ म्हणून विकसित होतील. शाश्वत विकासाचा हा मार्ग भविष्यातील जलसंकटावर मात करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी ठरेल, असा मला विश्वास आहे.  लिओनार्दो दा विंची यांचे एक प्रसिद्ध वाक्य आहे. ते म्हणतात, ‘वॉटर इज द ड्रायव्हिंग फोर्स ऑफ ऑल नेचर’ पाणी ही संपूर्ण निसर्गाची चालक शक्ती आहे. ज्याप्रमाणे एखादे इंजीन चालविण्यासाठी इंधनाची गरज असते, तसा निसर्ग चालवण्यासाठी पाण्याचा प्रवाह आवश्यक असतो. ‘तामसवाडा पॅटर्न’ असो, ‘बुलडाणा पॅटर्न’ असो वा अमृ सरोवरांचे काम असो, मृत नाल्यांचे पुनरुज्जीवन किंवा नदी-नाल्यांचे खोलीकरण करून केवळ पाणी साठवले गेले नाही, तर त्या परिसरातील जैवविविधता, झाडे आणि शेतीला नवी उभारी मिळाली. निसर्गाचे हे चक्र फिरते ठेवण्यासाठी पाणी हीच मुख्य शक्ती आहे, हा विचार यातून अधोरेखित झाला.