राष्ट्रीय युवा दिनी विवेकानंदांचे विचार फक्त ‘फॉरवर्ड’पुरते?

भारतीय समाजाच्या लोकसंख्येत आज मोठा (अंदाजे ६० ते ६५ टक्के) हिस्सा १५ ते ३५ वयोगटातील आहे. योग्य शिक्षण, कौशल्य, आरोग्य आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्यास ही युवकसंख्या राष्ट्राच्या आर्थिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक प्रगतीचा कणा ठरू शकते. परंतु समाजशास्त्र सांगते की संधींचे असमान वितरण, वर्गभेद, जातीय विषमता, ग्रामीण–शहरी दरी आणि लिंगाधारित भेदभाव युवकांच्या क्षमतेला मर्यादा घालतात. आजही मोठ्या प्रमाणावर युवक बेरोजगारी, अल्परोजगार आणि अस्थिर ‘गिग’ कामाच्या विळख्यात अडकलेले आहेत. शिक्षण असूनही सन्मानजनक रोजगार न मिळाल्याने युवकांमध्ये निराशा, असंतोष आणि सामाजिक तणाव वाढत आहे. हा असंतोष वैयक्तिक अपयशाचा नव्हे, तर सामाजिक-आर्थिक रचनेतील अपुरेपणाचा परिणाम आहे.

स्वामी विवेकानंदांनी युवकांना आत्मविश्वास, स्वाभिमान आणि ध्येयवादाचा संदेश दिला. ‘उठा, जागे व्हा आणि ज्ञानाचा बोध मिळवून साध्य होईपर्यंत थांबू नका’ हा त्यांचा मंत्र आजच्या अस्थिर आणि स्पर्धात्मक जगात अधिकच अर्थपूर्ण ठरतो. डिजिटल माध्यमांच्या युगात युवक सतत तुलना, प्रसिद्धी आणि बाह्य यशाच्या दबावाखाली जगत आहेत. सोशल मीडियावर निर्माण होणाऱ्या आभासी प्रतिमा अनेकांना न्यूनगंड, एकाकीपणा आणि नैराश्याकडे ढकलतात. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून हे ‘ओळखीचे संकट’ आहे, जिथे व्यक्ती स्वतःचे मूल्य समाजाने ठरवलेल्या निकषांवर मोजते. विवेकानंदांचा आत्मसन्मानाचा विचार युवकांना अंतर्गत सामर्थ्यावर उभे राहण्याची प्रेरणा देतो, जी सामाजिक सशक्तीकरणासाठी अत्यावश्यक आहे.

शिक्षण हा युवकांच्या सामाजिक उन्नतीचा कणा आहे. परंतु आजचे शिक्षण बहुतेक वेळा केवळ बाजारपेठेच्या गरजांपुरते मर्यादित राहिले आहे. पदवी, गुण आणि प्रमाणपत्रे मिळतात, पण सामाजिक भान, नैतिकता आणि नागरिकत्वाची जाणीव दुर्लक्षित राहते. विवेकानंदांनी शिक्षणाला ‘चरित्रनिर्मिती’ असे संबोधले होते. शिक्षित पण सामाजिकदृष्ट्या असंवेदनशील युवक समाजासाठी घातक ठरू शकतो. शिक्षणाने युवकांना केवळ रोजगारासाठी नव्हे, तर जबाबदार नागरिक म्हणून घडवले पाहिजे, जे अन्याय, भेदभाव आणि शोषणाविरुद्ध उभे राहतील. शिक्षणातून वैज्ञानिक दृष्टिकोन, लोकशाही मूल्ये आणि सामाजिक न्यायाची जाणीव निर्माण होणे आवश्यक आहे.

जागतिकीकरण, खासगीकरण आणि तंत्रज्ञानामुळे युवकांच्या आयुष्यात मोठे बदल घडले आहेत. एकीकडे नव्या संधी, माहिती आणि जागतिक संपर्क उपलब्ध झाले आहेत, तर दुसरीकडे अस्थिर रोजगार, स्थलांतर, कौटुंबिक ताण आणि मानसिक असुरक्षितता वाढली आहे. ग्रामीण युवक शेतीतील अनिश्चित उत्पन्न आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या धोक्यामुळे शहरांकडे स्थलांतर करतात, परंतु शहरांमध्येही त्यांना सन्मानजनक जीवन, सुरक्षित काम आणि सामाजिक आधार हमखास मिळेलच असे नाही. समाजशास्त्र सांगते की जेव्हा युवकांच्या अपेक्षा आणि वास्तव यातील दरी वाढते, तेव्हा सामाजिक तणाव, आंदोलन आणि अस्थिरता निर्माण होते. त्यामुळे युवकांच्या समस्यांकडे वैयक्तिक नव्हे, तर संरचनात्मक दृष्टिकोनातून पाहणे आवश्यक आहे.

लोकशाहीमध्ये युवकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. युवक हे मतदार, कार्यकर्ते, स्वयंसेवक आणि विचारवंत म्हणून लोकशाहीला ऊर्जा देतात. परंतु आज अनेक युवक राजकारणापासून दूर राहतात, कारण त्यांना राजकीय व्यवस्था भ्रष्ट, गुंतागुंतीची आणि सामान्य माणसापासून दूर वाटते. विवेकानंदांनी मात्र सामाजिक आणि राष्ट्रीय प्रश्नांवर सक्रिय सहभाग घेण्याचे आवाहन केले. त्यांच्या मते राष्ट्र म्हणजे केवळ भौगोलिक रचना नसून लोकांचे जिवंत संघटन आहे. युवक जेव्हा सामाजिक अन्याय, भ्रष्टाचार, पर्यावरणीय संकटे आणि मानवी हक्कांच्या उल्लंघनाविरुद्ध आवाज उठवतात, तेव्हाच लोकशाही सशक्त होते आणि राज्यसत्ता अधिक उत्तरदायी बनते.

स्त्री-पुरुष समानता, जातीय समता आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांशिवाय युवकांचे सशक्तीकरण अपूर्ण आहे. आजही अनेक तरुणी शिक्षण, रोजगार आणि सार्वजनिक आयुष्यात भेदभावाचा सामना करतात. बालविवाह, लैंगिक हिंसा, कामाच्या ठिकाणी असमानता आणि प्रतिनिधित्वाचा अभाव या समस्या युवकवयातच त्यांच्या प्रगतीला मर्यादा घालतात. विवेकानंदांनी स्त्रीला राष्ट्राची शक्ती मानले. जे समाज आपल्या स्त्रियांना संधी देतात, तेच समाज प्रगत होतात. युवकांनी लिंगभाव, जात आणि वर्गाच्या पलीकडे जाऊन समतेचा स्वीकार करणे हीच खरी सामाजिक क्रांती आहे.

जातव्यवस्था, आदिवासी व दलितांचे प्रश्न, अल्पसंख्याकांचे हक्क आणि प्रादेशिक असमतोल या भारतीय समाजातील दीर्घकालीन समस्या आहेत. युवक जर या प्रश्नांकडे उदासीन राहिले, तर अन्याय टिकून राहतो. परंतु युवक जागरूक झाले, तर सामाजिक बदल शक्य होतो. विवेकानंदांनी मानवतेवर आधारित राष्ट्रवादाचा पुरस्कार केला, जो सर्वांना समान संधी आणि सन्मान देणारा आहे. याचा आजच्या काळातला अर्थ बहुसांस्कृतिकता, सहअस्तित्व आणि सामाजिक सलोखा असा होतो.

तंत्रज्ञान आणि माध्यमांनी युवकांच्या विचारविश्वाला नवे आयाम दिले आहेत. माहितीच्या महासागरात वावरताना सत्य आणि असत्य, ज्ञान आणि प्रचार यातील फरक ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे झाले आहे. विवेकानंदांनी विवेकबुद्धी आणि चिंतनशीलतेवर भर दिला. आजच्या युवकांनीही तंत्रज्ञानाचा उपयोग शिक्षण, संशोधन, समाजसेवा आणि लोकशाही सशक्त करण्यासाठी करणे गरजेचे आहे, अन्यथा तेच तंत्रज्ञान द्वेष, अफवा आणि विभाजन पसरवण्याचे साधन ठरू शकते.

पर्यावरणीय संकट, हवामान बदल, जलसंकट आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास हे आजच्या युवकांसमोर उभे असलेले मोठे आव्हान आहे. भविष्यातील पिढ्यांचे हक्क जपण्यासाठी युवकांनी शाश्वत विकासाची भूमिका स्वीकारणे आवश्यक आहे. विवेकानंदांनी निसर्गाशी सुसंवाद साधण्याचा विचार मांडला होता. पर्यावरणीय न्याय आणि सामाजिक न्याय हे एकमेकांशी जोडलेले आहेत. गरीब आणि वंचित समुदायांवर पर्यावरणीय ऱ्हासाचा सर्वाधिक परिणाम होतो, त्यामुळे युवकांनी या प्रश्नांवर संवेदनशील असणे गरजेचे आहे.

राष्ट्रीय युवा दिन हा केवळ उत्सवाचा नव्हे, तर आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. आपण आपल्या युवकांना केवळ स्पर्धात्मक यशासाठी घडवत आहोत की त्यांना संवेदनशील, जबाबदार आणि सामाजिकदृष्ट्या जागरूक नागरिक बनवत आहोत, हा प्रश्न विचारण्याची ही वेळ आहे. विवेकानंदांचे स्वप्न असे युवक घडवण्याचे होते जे स्वतःसाठीच नव्हे, तर समाजासाठी जगतील. आजच्या भारताला अशाच युवकांची गरज आहे जे विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि आधुनिकतेसोबत करुणा, समता आणि मानवतावाद यांची सांगड घालतील.

अखेर, युवक हीच राष्ट्राची खरी संपत्ती आहे. त्यांची ऊर्जा, सर्जनशीलता आणि परिवर्तनाची आस हीच समाजाला पुढे नेते. राष्ट्रीय युवा दिनानिमित्त आपण स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांना केवळ मखरात बसवू- किंवा निव्वळ समाजमाध्यमांतून ‘फॉरवर्ड’ करू नये, तर ते आपल्या शिक्षणात, कामात आणि सामाजिक जीवनात उतरवावेत. कारण जेव्हा युवक स्वतःला बदलतो, तेव्हाच समाज बदलतो; आणि जेव्हा समाज बदलतो, तेव्हाच भारत देश खऱ्या अर्थाने समताधिष्ठित, सशक्त आणि प्रगत राष्ट्र म्हणून उभा राहू शकतो.

लेखक समाजशास्त्राचे अभ्यासक आहेत.
ईमेल – bagate.rajendra5@gmail.com