बदलांस सक्षम पिढी घडवण्यास आपण सज्ज आहोत का?

आज कंपन्या अशा पदवीधरांच्या शोधात असतात जे प्रभावीपणे संवाद साधू शकतात, समस्या सोडवू शकतात, चिकित्सक विचार करू शकतात, विविध प्रकारच्या टीम्ससोबत काम करू शकतात, बदलांशी जुळवून घेऊ शकतात आणि सतत शिकत राहू शकतात. म्हणूनच, पालकांनी मुलांना केवळ पाठ्यपुस्तकांपुरते मर्यादित न राहता इंटर्नशिप, उद्योग-संबंधित प्रकल्प, स्वयंसेवा, स्पर्धा, संशोधन, नेतृत्व भूमिका आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित केले पाहिजे. या अनुभवांमुळे आत्मविश्वास, परिपक्वता, सांघिक कार्यक्षमता आणि व्यावहारिक कौशल्ये विकसित होतात, जी केवळ वर्गातील अभ्यासातून मिळू शकत नाहीत.

प्रत्येक पालकाला आपल्या मुलाने चांगल्या महाविद्यालयातून पदवी मिळवावी, प्रतिष्ठित नोकरी मिळवावी आणि यशस्वी जीवन जगावे असे वाटते. अनेक दशकांपासून हा मार्ग सरळ आणि स्पष्ट होता- कठोर अभ्यास करणे, चांगले गुण मिळवणे, पदवी प्राप्त करणे आणि स्थिर करिअर घडवणे. मात्र, गेल्या काही दशकांच्या तुलनेत गेल्या या दशकात जगात अधिक वेगाने बदल झाले आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), ऑटोमेशन, डिजिटल तंत्रज्ञान, उद्योजकता आणि जलद गतीने होणारे नवनवीन आविष्कार प्रत्येक क्षेत्राचे स्वरूप बदलत आहेत. आपल्या मुलांचे करिअर आपण अनुभवलेल्या करिअरपेक्षा खूप वेगळे असण्याची शक्यता आहे. जग बदलत असताना, पालकत्वाच्या पद्धतीतही बदल होणे गरजेचे आहे.

सुरुवातीच्या स्तरावरील नोकऱ्यांचे स्वरूप वेगाने बदलत आहे, हेही पालकांनी समजून घेतले पाहिजे. पूर्वी नव्याने पदवीधर झालेल्यांना दिली जाणारी अनेक नित्य प्रशासकीय कामे आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेद्वारे केली जात आहेत. अहवाल लिहिणे, प्राथमिक माहितीचे विश्लेषण करणे, सादरीकरणे तयार करणे, ई-मेल्सचा मसुदा तयार करणे आणि माहितीची मांडणी करणे यांसारख्या गोष्टी आता मोठ्या प्रमाणावर स्वयंचलित केल्या जाऊ शकतात. याचा अर्थ असा की, भविष्यातील नियोक्ते तरुण व्यावसायिकांकडून त्यांच्या करिअरच्या सुरुवातीपासूनच सर्जनशीलता, योग्य निर्णयक्षमता, संवाद कौशल्य, नाविन्यपूर्ण दृष्टीकोन आणि निर्णय घेण्याची क्षमता यांद्वारे योगदान देण्याची अपेक्षा करतील. मुलांनी केवळ किती गुण मिळवले हे विचारण्याऐवजी, पालकांनी त्यांनी महाविद्यालयीन काळात काय निर्माण केले, काय शिकले, काय योगदान दिले किंवा काय अनुभव घेतले, हे देखील विचारले पाहिजे.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडे धोका म्हणून न पाहता, एक असे साधन म्हणून पाहिले पाहिजे ज्याचा जबाबदारीने वापर करणे प्रत्येक विद्यार्थ्याने शिकले पाहिजे. मुलाने वैद्यकीय, कायदा, अभियांत्रिकी, शिक्षण, वित्त, विपणन, कृषी, डिझाइन किंवा इतर कोणतेही क्षेत्र निवडले तरी, AI त्या क्षेत्राचा एक अविभाज्य भाग बनेल. ज्यांना तंत्रज्ञान आणि मानवी बुद्धिमत्ता यांचा योग्य मेळ कसा घालावा हे समजते, त्यांनाच याचा खरा फायदा मिळेल. पालकांनी एआयबद्दलची उत्सुकता वाढवतानाच अशा गुणांचेही जतन केले पाहिजे ज्यांची जागा यंत्रे घेऊ शकत नाहीत- जसे की नैतिक निर्णयक्षमता, सर्जनशीलता, सहानुभूती, तार्किक विचार, विशिष्ट क्षेत्रातील ज्ञान, भावनिक बुद्धिमत्ता आणि समाज व अर्थव्यवस्थेची जाण.

पारंपरिक ‘रिझ्युमे’ची जागा आता एका अधिक समृद्ध व्यावसायिक प्रोफाइलने घेतली आहे. केवळ पात्रतेच्या यादीपेक्षा शिकण्याची वृत्ती आणि क्षमता यांचे पुरावे नियोक्त्यांसाठी अधिक महत्त्वाचे ठरत आहेत. प्रभावी लिंक्डइन प्रोफाइल, इंटर्नशिप, प्रकल्प कार्य, प्रमाणपत्रे, संशोधन, वक्तृत्व, लेख, स्वयंसेवा, शिफारसपत्रे आणि कामगिरीचा पोर्टफोलिओ हे केवळ रिझ्युमेपेक्षा अधिक प्रभावीपणे स्वतःची ओळख पटवून देतात. पदवी पूर्ण होण्याची वाट पाहण्याऐवजी, महाविद्यालयीन काळातच मुलांनी आपली विश्वासार्ह व्यावसायिक ओळख निर्माण करावी यासाठी प्रोत्साहन देऊन पालक त्यांना मदत करू शकतात.

भविष्यात उद्योजकीय मानसिकतेचीही गरज भासेल. प्रत्येक मूल स्वतःचा व्यवसाय सुरू करेलच असे नाही, परंतु संधी ओळखणे, समस्या सोडवणे, पुढाकार घेणे आणि मूल्यनिर्मिती करणे हे प्रत्येक मूल शिकू शकते. भारताला केवळ नोकरी शोधणाऱ्यांचीच नव्हे, तर नोकरी निर्माण करणाऱ्यांचीही गरज आहे. त्याचप्रमाणे, करिअरचे स्वरूपही अधिक वैविध्यपूर्ण होत आहे. भविष्यातील व्यावसायिक नोकरीसोबतच सल्लागार सेवा, अध्यापन, लेखन, मार्गदर्शन, फ्रीलान्सिंग, समाजसेवा किंवा सर्जनशील उपक्रम यांचा मेळ घालू शकतील. अशा अनुभवांमुळे दृष्टिकोन व्यापक होतो, लवचिकता विकसित होते आणि व्यक्तींचे सर्वांगीण व्यावसायिक म्हणून जडणघडण होण्यास मदत होते.

आयुष्यातील काही कौशल्ये तितकीच महत्त्वाची असतात, ज्यांकडे अनेकदा दुर्लक्ष केले जाते. मुलांनी घरातील जबाबदाऱ्या पार पाडणे, आर्थिक व्यवस्थापनाची प्राथमिक समज, स्वयंपाक, स्वतःची जागा नीटनेटकी ठेवणे आणि कौटुंबिक जीवनात योगदान देणे या गोष्टी शिकल्या पाहिजेत. बागकाम, नियमित व्यायाम, खेळ आणि निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणे यांसारख्या उपक्रमांमुळे संयम, शिस्त, जबाबदारीची जाणीव आणि शारीरिक आरोग्य जोपासले जाते. या सवयी तरुणांना केवळ यशस्वी करिअरसाठीच नव्हे, तर स्वतंत्र आणि संतुलित जीवन जगण्यासाठीही तयार करतात.

डिजिटल युगातील सर्वांत मोठ्या आव्हानांपैकी एक असलेल्या ‘माहितीचा अतिरेक’ हाताळण्यासही पालकांनी मुलांना मदत केली पाहिजे. आजचे विद्यार्थी बातम्या, व्हिडिओ, सोशल मीडिया, जाहिराती आणि एआय-निर्मित मजकूर यांच्या अखंड प्रवाहाने वेढलेले आहेत. डिजिटल गोंधळातून अर्थपूर्ण ज्ञान वेगळे करण्याची क्षमता हे एक आवश्यक जीवनकौशल्य बनत आहे. विचारपूर्वक वाचन, चिकित्सक विचार आणि तंत्रज्ञानाचा उद्देशपूर्ण वापर करण्यास प्रोत्साहन दिल्यास, सतत विचलित करणाऱ्या या जगात मुलांना एकाग्रता साधण्यास मदत होईल.

शेवटी, उत्तम आरोग्य, अर्थपूर्ण नातेसंबंध आणि भक्कम मूल्ये यांच्याशिवाय कोणतीही कारकीर्द अपूर्णच असते. मुलांना कुटुंबासोबत घालवायचा वेळ, प्रवासाच्या संधी, आत्मचिंतनाचे क्षण, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि इतरांशी सतत केल्या जाणाऱ्या तुलनेपासून मुक्ती यांची गरज असते. यशाचे मोजमाप केवळ पगार किंवा हुद्द्यावरून होत नाही, तर सचोटी, सहानुभूती, योगदान आणि आयुष्यभर शिकत राहणे यांतूनही होते, हे समजून घेऊनच त्यांनी मोठे झाले पाहिजे. जे पालक असे पोषक वातावरण निर्माण करतात जिथे मुलांना शिकणे, अपयशी होणे, त्यातून सावरणे आणि प्रगती करणे सुरक्षित वाटते, ते त्यांना अशी एक जमेची बाजू मिळवून देतात जिची जागा कोणतेही तंत्रज्ञान घेऊ शकत नाही. पालक आपल्या मुलांना जी सर्वात मोठी भेट देऊ शकतात, ती केवळ चांगले शिक्षण नव्हे, तर आत्मविश्वास आणि चारित्र्याच्या बळावर बदलांशी जुळवून घेण्याची क्षमता होय.

सुरक्षित नोकऱ्या नसलेल्या जगात…

मिलेनियल्स (१९८० ते १९९० च्या दशकात जन्मलेली पिढी) शिक्षणातून रोजगार, रोजगारातून स्थैर्य आणि स्थैर्यातून दीर्घकालीन सुरक्षितता मिळते या सूत्रासह मोठे झाले. या समजुतीने केवळ त्यांच्या स्वतःच्या आकांक्षाच घडवल्या नाहीत, तर आता ते आपल्या मुलांना जो सल्ला देतात, त्यावरही त्याचा प्रभाव आहे. तरीही, या पिढीतील अनेकांना आता त्या सूत्राचा ऱ्हास होताना दिसत आहे. प्रस्थापित क्षेत्रांमधील नोकऱ्या कपात, वेगाने कालबाह्य होणारी कौशल्ये, अल्गोरिदम-आधारित भरती प्रक्रिया आणि प्रकल्प-आधारित कामाचा वाढता कल यामुळे करिअर पूर्वीपेक्षा खूपच अनिश्चित झाले आहे. आधुनिक व्यावसायिक इतिहासात कदाचित पहिल्यांदाच, ज्या पिढीने सर्व काही योग्य केले, त्यांना आता असे जाणवत आहे की संपूर्ण व्यवस्थाच नव्याने लिहिली जात आहे.

हा प्रत्यक्ष अनुभव पालकांमधील नवीन संवादाचा प्रारंभबिंदू ठरला पाहिजे. सुरक्षित नोकरीचे पारंपरिक आश्वासन हळूहळू कमकुवत होत आहे. त्याजागी असे जग येत आहे जिथे रोजगारक्षमता ही केवळ पदव्यांवर अवलंबून नसून, ती सतत शिकण्याची क्षमता, स्वतःचे मूल्य सिद्ध करण्याची तयारी आणि बदलत्या तांत्रिक वास्तवाशी जुळवून घेण्याची वृत्ती यांवर अधिक अवलंबून आहे. आज मोठी होणारी मुले कदाचित आयुष्यभर एकाच व्यवसायात किंवा नोकरीत राहणार नाहीत. त्याऐवजी, ती अनेकदा विविध भूमिका, उद्योग आणि कामाच्या पद्धतींमध्ये बदल करतील. तिथे नोकरीचे कायमस्वरूपी असणे महत्त्वाचे न ठरता, कौशल्यांचे ‘पोर्टेबिलिटी’ महत्त्वाची ठरेल.

आज निर्माण होणारी एक मोठी तफावत म्हणजे पालक ज्या गोष्टींना प्राधान्य देतात आणि भविष्यातील अर्थव्यवस्था ज्या गोष्टींना खऱ्या अर्थाने महत्त्व देते किंवा बक्षीस देते, यांमधील विसंगती. कुटुंबे अजूनही गुण, प्रवेश परीक्षा आणि नामांकित पदव्यांना प्राधान्य देत आहेत, तर दुसरीकडे कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित श्रमबाजार क्षमता, प्रत्यक्ष कौशल्ये आणि जुळवून घेण्याची वृत्ती यांना अधिक महत्त्व देत आहे. जोपर्यंत ही दरी कमी होत नाही, तोपर्यंत भारत अशा एका पिढीला घडवण्याचा धोका पत्करत आहे जी कागदोपत्री पदव्यांनी समृद्ध असली तरी भविष्याच्या दृष्टीने मात्र कमकुवत असेल; म्हणजेच, जिच्याकडे केवळ औपचारिक पात्रता आहे, पण जी अशा जगासाठी सज्ज नाही जिथे शिक्षणाच्या प्रमाणपत्रापेक्षा प्रत्यक्ष कामाचा पुरावा अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

अशा परिस्थितीत, स्वयंरोजगार, सल्लागार सेवा किंवा उद्योजकता हे केवळ काही धाडसी लोकांसाठीचे अपारंपरिक पर्याय राहिलेले नाहीत. भविष्यातील अर्थव्यवस्थेचे ते एक संरचनात्मक वैशिष्ट्य ठरत चालले आहेत. अगदी जे लोक संस्थांमध्ये काम करत राहतील, त्यांनाही केवळ दीर्घकालीन नोकरी करणारे कर्मचारी म्हणून न पाहता, स्वतंत्रपणे मूल्य निर्माण करणारे म्हणून विचार करावा लागेल. त्यामुळे, हायस्कूल आणि महाविद्यालयीन शिक्षणादरम्यान मुलांना मार्गदर्शन करणाऱ्या पालकांवर एक नवीन जबाबदारी आली आहे: त्यांनी मुलांना हे समजून घेण्यास मदत केली पाहिजे की, काम ही केवळ मिळवण्याची गोष्ट नसून ती सतत घडवत नेण्याची प्रक्रिया आहे. भविष्यातील व्यावसायिक ओळख कदाचित पहिल्या नोकरीपासून नाही, तर मुलांनी आयुष्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर केलेल्या विविध प्रकल्पांतून, प्रयोगांतून आणि प्रत्यक्ष जगाशी आलेल्या अनुभवातून घडायला सुरुवात होऊ शकते.

मात्र, सर्वात कठीण बदल हा पालकांच्या स्वतःच्या मानसिकतेत घडणे आवश्यक आहे. पालकांच्या मनात अस्थिरतेबद्दलची चिंता असणे स्वाभाविक आहे. त्यांना असे संस्कार मिळाले होते की यश म्हणजे निश्चितता, ठराविक पगार आणि संस्थेची प्रतिष्ठा. सामाजिक अपेक्षांनी या दृष्टिकोनाला बळकटी दिली आणि अनेक दशके ही पद्धत प्रभावीही ठरली. परंतु, करिअरचा विकास आता कसा होतो याबद्दलची आपली समज पालकांनी अद्ययावत केली नाही, तर ज्या वेळी मुलांना नवीन दृष्टिकोनाची गरज आहे, त्याच वेळी ते त्यांच्यावर जुन्या आणि कालबाह्य समजुती लादण्याचा धोका पत्करतील. पालकांची भूमिका आता मुलांसाठी करिअर निवडण्याकडून बदलून, सतत बदलणाऱ्या करिअरच्या स्वरूपाला समजून घेण्यास त्यांना मदत करण्याकडे सरकत आहे.

त्यामुळे, AI-आधारित भविष्यासाठी मुलांना तयार करण्याची सुरुवात कुटुंबे विचारत असलेल्या प्रश्नांच्या पुनर्विचाराने होते. ‘कोणता व्यवसाय सर्वात सुरक्षित आहे?’ असे विचारण्याऐवजी, ‘विविध क्षेत्रांत होणाऱ्या बदलांनंतरही कोणत्या क्षमतांचे मूल्य टिकून राहील?’ असा प्रश्न पालकांनी विचारणे गरजेचे आहे. केवळ पदव्यांना प्राधान्य देण्याऐवजी, त्यांनी अशा कौशल्यांच्या संयोजनाला प्रोत्साहन दिले पाहिजे ज्यात तंत्रज्ञान आणि मानवी निर्णयक्षमता, सर्जनशीलता आणि विश्लेषणात्मक विचार, तसेच डिजिटल साक्षरता आणि भावनिक बुद्धिमत्ता यांचा मेळ असेल. केवळ एका ठरलेल्या शैक्षणिक मार्गाचे अनुसरण करण्यापेक्षा प्रत्यक्ष जगातील समस्या सोडवण्याचा अनुभव, सुरुवातीच्या काळातील प्रयोगशीलता आणि केवळ संधींसाठी स्पर्धा करण्याऐवजी स्वतः काहीतरी निर्माण करण्याचा आत्मविश्वास हे अधिक मोलाचे ठरू शकते.

मुलांना केवळ आर्थिकच नव्हे, तर भावनिक अनिश्चिततेसाठी तयार करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. पुढच्या पिढीला अनेकदा करिअर पुन्हा सुरू करणे, अनपेक्षित दिशाबदल आणि व्यावसायिक पुनर्रचनेच्या टप्प्यांचा सामना करावा लागू शकतो. त्यांना केवळ नोकरीसाठी आवश्यक कौशल्यांचीच नव्हे, तर लवचिकता, जुळवून घेण्याची क्षमता आणि एकाच पदाशी निगडित नसलेल्या स्वतःच्या ओळखीचीही गरज असेल. मुलांनी हे शिकले पाहिजे की बदल हे अपयशाचे लक्षण नसून, आधुनिक कार्यजीवनाचे एक सामान्य वैशिष्ट्य आहे.

शैक्षणिक बदलांमध्ये पालकही एक हितधारक म्हणून भूमिका बजावतात. जर भविष्यातील अर्थव्यवस्था कौशल्ये, सर्जनशीलता आणि उपयोजित शिक्षणाला महत्त्व देत असेल, तर कुटुंबांना शाळा आणि महाविद्यालयांकडून केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणे आणि परीक्षेतील कामगिरीपेक्षा अधिक अपेक्षा ठेवाव्या लागतील. उद्योगक्षेत्रातील अनुभव, वास्तविक जगातील प्रकल्प, तांत्रिक प्राविण्य आणि रोजगारक्षमतेचे परिणाम हे प्रश्न क्रमवारी आणि पायाभूत सुविधांइतकेच महत्त्वाचे ठरू शकतात. शिक्षणाचे भविष्य संस्थात्मक सुधारणांइतकेच पालकांच्या अपेक्षांवरही अवलंबून असू शकते. पालकांकडून अपेक्षित असलेला खरा बदल हा तात्त्विक आहे.

भारताच्या तरुण पिढीला केवळ कालच्या अर्थव्यवस्थेसाठीच प्रशिक्षित केले गेले, तर भारताच्या लोकसंख्याशास्त्रीय फायद्याला फारसे महत्त्व राहणार नाही. त्यामुळे, ऑल्टमन आणि बिंद्रा यांसारख्या विचारवंतांनी सुरू केलेली चर्चा केवळ तंत्रज्ञान किंवा रोजगाराच्या आकडेवारीपुरती मर्यादित नाही. ती चर्चा, कुटुंबे पुढच्या पिढीला प्रत्यक्ष कामाबद्दल विचार करण्यासाठी कसे तयार करतात, याबद्दल आहे. मिलेनियल पालक एका अद्वितीय ऐतिहासिक क्षणी उभे आहेत: ते या बदलाचा थेट अनुभव घेणारे पहिले आहेत आणि कदाचित असे शेवटचे आहेत जे आपल्या मुलांना बदल घडवण्यासाठी वेळीच तयार करू शकतात. कारण एआयच्या युगात, पालक आपल्या मुलांना देऊ शकणारा सर्वांत मोठा वारसा म्हणजे एक सुरक्षित व्यवसाय नव्हे, तर तो पुन्हा पुन्हा निर्माण करण्याचा आत्मविश्वास आणि क्षमता आहे.

(लेखक शिक्षणतज्ज्ञ आहेत.)
anandwadadekar@gmail.com