काळोखाच्या अजगराने गिळला उजेड?

‘काळोख’ म्हणजे केवळ अंधार नव्हे. तो आहे हिंसा, भय, भ्रष्टाचार, अन्याय, स्वार्थ, द्वेष, व्यसन, गुंडगिरी, असत्य, कायद्याचा अवमान आणि माणुसकीचा ऱ्हास. ‘उजेड’ म्हणजे सत्य, विवेक, प्रामाणिकपणा, न्याय, बंधुता, समानता, संवेदनशीलता आणि माणसावरील विश्वास. समाजाचा खरा उजेड दिव्यांमध्ये नसतो; तो माणसांच्या आचरणात असतो. आज सामान्य माणसाच्या मनात निर्माण झालेले भय हे या काळोखाचे सर्वांत गंभीर लक्षण आहे. घराबाहेर पडताना सुरक्षिततेची चिंता, मुलांच्या भवितव्याची काळजी आणि प्रामाणिकपणे जगताना आपले नुकसान होईल का, अशी भीती निर्माण होणे ही समाजाच्या आरोग्यासाठी धोक्याची घंटा आहे. वाढती गुंडगिरी, धमक्या, अपहरण, मारामाऱ्या आणि हिंसाचारामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीला इजा होत नाही; समाजाच्या मनातील सुरक्षिततेचा आधारच हादरतो.

महिलांवरील लैंगिक अत्याचार ही या काळोखाची अत्यंत वेदनादायक बाजू आहे. स्त्रीकडे माणूस म्हणून पाहण्याऐवजी तिच्यावर सत्ता गाजवण्याची वृत्ती संपली पाहिजे. स्त्रीचा सन्मान आणि सुरक्षितता ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. त्याचप्रमाणे कुटुंबातील संशय, मानसिक छळ, शिवीगाळ आणि शारीरिक हिंसा यांचाही गंभीर विचार करावा लागेल. प्रत्येक घटस्फोटामागे वेगवेगळी कारणे असतात; त्यामुळे घटस्फोटालाच दोष न देता संवादाचा अभाव, असमानता, व्यसन, हिंसा, आर्थिक ताण आणि परस्पर सन्मानाचा अभाव यांसारख्या कारणांवर समाजाने विचार करायला हवा.

सार्वजनिक जीवनातील भाषेचेही समाजावर संस्कार होत असतात. नेतृत्व करणाऱ्या व्यक्तींकडून शिवीगाळ, धमकी किंवा अवमानकारक भाषा वापरली गेली, तर त्याचा परिणाम सामान्य सामाजिक व्यवहारावर आणि तरुणांच्या मानसिकतेवर होतो. मतभेद लोकशाहीचे सौंदर्य आहे; पण मतभेदांचे रूप शिवीगाळ, द्वेष, धमकी आणि मारहाणीत बदलले की लोकशाहीचा उजेड कमी होतो. विचारांशी असहमती असू शकते; पण माणसाचा द्वेष करण्याची गरज नाही.

धर्म माणसाला करुणा, संयम आणि बंधुभाव शिकवतो; पण धर्मांधता विवेकावर मात करते तेव्हा तरुण विचाराऐवजी हिंसेचा मार्ग स्वीकारतो. धर्माच्या नावावर दुसऱ्याचा द्वेष करणे किंवा जमावाच्या मानसिकतेतून हिंसा करणे हा धर्माचा विजय नसून माणुसकीचा पराभव आहे. आपल्याला कोणत्याही एका धर्माच्या सत्तेने चालणारा भारत नको; संविधानाच्या मूल्यांनी उजळलेला, सर्वांना समान सन्मान देणारा आणि बंधुभावाने जोडलेला भारत हवा.

परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिका फुटण्याचे प्रकार या काळोखाचे आणखी भयावह रूप दाखवतात. परीक्षेचे पेपर फोडण्यात या काळोखाच्या शक्ती असतात—मोठ्या चलाखीने, गुप्तपणे आणि विविध मार्गांचा वापर करून त्या उजेडाला गिळण्याचा प्रयत्न करतात. अलीकडील भरती परीक्षा आणि TETसारख्या परीक्षांशी संबंधित प्रश्नपत्रिका फुटीच्या घटनांनी विद्यार्थ्यांच्या मनातील विश्वासाला धक्का दिला आहे. मेहनत करणारा विद्यार्थी आणि गैरमार्गाने फायदा घेणारा विद्यार्थी यांच्यात फरकच राहिला नाही, तर शिक्षणव्यवस्थेवरील विश्वास कोसळतो. विद्यार्थ्याची मेहनत, प्रामाणिकपणा आणि गुणवत्तेवर मिळणारे यश हा उजेड आहे; पेपरफुटी हा त्या उजेडावरचा थेट हल्ला आहे.

भ्रष्टाचार, चोरी, फसवणूक आणि सार्वजनिक संपत्तीचा अपहार यामुळेही समाजाचा उजेड मावळतो. “असेच चालते”, “सगळेच करतात”, “थोडी तडजोड केली तर काय बिघडते?” या मानसिकतेतून चुकीच्या गोष्टींना सामाजिक मान्यता मिळू लागते. सार्वजनिक संपत्ती ही कोण्या एका व्यक्तीची नसते; ती जनतेच्या करातून उभी राहिलेली सामूहिक संपत्ती असते. तिचे नुकसान म्हणजे प्रत्येक नागरिकाच्या हक्काचे नुकसान होय.

बेरोजगारी आणि सामाजिक-आर्थिक विषमता यामुळे अनेक तरुणांच्या मनात अस्वस्थता निर्माण होते. त्यात दारू, अमली पदार्थ, जुगार, ऑनलाइन सट्टा आणि झटपट पैसा मिळवण्याची मानसिकता मिसळली की व्यक्ती आणि कुटुंब दोन्ही उद्ध्वस्त होऊ शकतात. कष्टाऐवजी शॉर्टकटच्या मागे धावण्याची वृत्ती वाढणे ही केवळ आर्थिक नव्हे, तर सामाजिक आणि नैतिक समस्याही आहे. कष्टाला प्रतिष्ठा आणि प्रामाणिक श्रमाला सन्मान मिळाला पाहिजे.

प्रदूषणाची समस्या केवळ हवा, पाणी, ध्वनी किंवा प्लास्टिकपुरती मर्यादित नाही. विचारांचे प्रदूषण, द्वेषाची भाषा, खोट्या माहितीचा प्रसार आणि असंवेदनशील वर्तन हेही समाजाला आतून प्रदूषित करते. सोशल मीडियामुळे माहिती क्षणार्धात पोहोचते; पण त्याच वेगाने अफवा, खोटी माहिती आणि बदनामीही पसरते. म्हणून काहीही पुढे पाठवण्यापूर्वी सत्यता तपासणे आणि दुसऱ्याच्या प्रतिष्ठेचा विचार करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. माहितीचा वेग वाढला आहे; आता विवेकाचाही वेग वाढवण्याची वेळ आली आहे.

पत्रकारांवर होणारी मारहाण ही लोकशाहीसाठी चिंतेची बाब आहे. पत्रकाराचे मत पटले नाही म्हणून त्याच्यावर हल्ला करण्याचा अधिकार कोणालाही नाही. टीकेचे उत्तर तथ्यांनी, संवादाने आणि कायदेशीर मार्गाने द्यावे. त्याचप्रमाणे जमावाने कायदा हातात घेणे, सार्वजनिक संपत्तीची तोडफोड करणे किंवा बळाच्या जोरावर न्याय देण्याचा प्रयत्न करणे हे लोकशाहीचे लक्षण नाही. कायद्यापेक्षा कोणीही मोठे नाही आणि लोकशाहीपेक्षा कोणतीही व्यक्ती मोठी नाही. म्हणूनच शिक्षणाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. शिक्षणाने केवळ “मी मोठा कसा होऊ?” हा प्रश्न निर्माण करून चालणार नाही; त्यासोबत “मी चांगला माणूस कसा होऊ?” हा प्रश्नही निर्माण झाला पाहिजे. गुण, पदवी, नोकरी आणि पैसा आवश्यक आहेत; पण त्यांच्यासोबत विवेक, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवता, स्त्री-सन्मान, संविधाननिष्ठा, कायद्याचा आदर आणि सामाजिक जबाबदारी नसेल तर शिक्षण अपूर्ण राहते.

तरीही संपूर्ण समाज काळोखात बुडाला आहे असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. आजही असंख्य शिक्षक प्रामाणिकपणे शिकवत आहेत, शेतकरी कष्ट करत आहेत, कामगार घाम गाळत आहेत, डॉक्टर सेवा देत आहेत, स्वच्छता कर्मचारी आपले कर्तव्य पार पाडत आहेत आणि सामाजिक कार्यकर्ते वंचितांसाठी झटत आहेत. सामान्य नागरिकही अनेक ठिकाणी माणुसकी जपत आहेत. चांगुलपणा शांत असतो; वाईट मात्र मोठा आवाज करते. म्हणून उजेडाच्या या शांत शक्तींनी आता अधिक संघटित आणि जागरूक होणे आवश्यक आहे.

लोकशाही केवळ मतदानाचा दिवस नाही. प्रामाणिक, संविधाननिष्ठ, पारदर्शक आणि जनहिताला प्राधान्य देणारे प्रतिनिधी पुढे आणणे, त्यांच्या कामावर लक्ष ठेवणे आणि चुकीच्या गोष्टींना लोकशाही मार्गाने प्रश्न विचारणे ही जनतेची जबाबदारी आहे. उजेडाचे प्रतिनिधी तयार करून ते लोकशाहीचे रक्षक म्हणून काम करतील याची व्यवस्था जनतेनेच केली पाहिजे. व्यक्तिपूजा नव्हे, तर मूल्यांची निवड झाली पाहिजे. सत्तेचा अहंकार, मनमानी वृत्ती किंवा अधिकाराचा गैरवापर कोणत्याही व्यक्तीच्या बाबतीत स्वीकारता कामा नये.

समाजाचे आरोग्य केवळ रुग्णालये आणि औषधांनी चांगले होत नाही; समाजाच्या विचारांचे, वर्तनाचे आणि नैतिकतेचे आरोग्यही चांगले असावे लागते. मुलांपासून वृद्धांपर्यंत प्रत्येकाने आपल्या आचरणातून सत्य, संयम, बंधुभाव, कायद्याचा आदर आणि मानवता जपली पाहिजे. घरातून संस्कार, शाळेतून मूल्यशिक्षण, समाजातून सहकार्य आणि सार्वजनिक जीवनातून जबाबदारी निर्माण झाली तर उजेड पुन्हा विस्तारेल. उजेडाचे वारसदार सक्रिय झाले पाहिजेत. सद्गुणांची शक्ती संघटित झाली पाहिजे. नैतिकतेचा आवाज प्रखर झाला पाहिजे आणि लोकशाहीची सामूहिक शक्ती जागी झाली पाहिजे. तेव्हाच काळोखाचा अजगर कितीही मोठा असला तरी त्याची पकड सैल होईल.

आज लहान मुले देखील व्यवस्थेतील चुकीच्या गोष्टीना विरोध करत आहेत. बेकायदेशीर घटना पाहून संघटीतरित्या संविधानिक मार्गाने अन्यायाविरुद्ध लढा देत आहेत. शिक्षण व्यवस्था चांगली राहिली पाहिजे ,भ्रष्टाचार थांबला पाहिजे ,घन्मेड करणारे आणि जनतेवर दहशत निर्माण करणारे यांची काळी कारस्थाने उजेडात आणून सत्य दाखवत आहेत. धर्माचे नाव पुढे करून हिंसा घडवणाऱ्या प्रवृत्ती कोण ते दाखवून दहशत निर्माण करण्याचे त्यांचे प्रयत्न एकजूट करून हाणून पाडत आहेत. खराब रस्ते ,ढिसाळ बांधकामे ,करणाऱ्या कंत्राटदारी प्रवृतीने कोट्यावधी रुपयाचे नुकसान कसे केले ते दाखवत आहेत. शाळा ,महाविद्यालयात होत असलेली विषमता, अपुऱ्या सुविधा दाखवून देत आहेत. अशावेळी बुद्धीजीवी किंवा श्रमजीवी यांनी मानसन्मानाच्या प्रमाणपत्रात स्वतःला गुंडाळून स्वस्थ राहू नये, अगर कोणाचा धाक घेऊन भयग्रस्त होऊ नये. भोवतालचा गढूळता वाढवणारा अंधार दूर करण्यासाठी आपली उर्जा प्रवाही केली पाहिजे.मनात चांगले करायची इच्छा आहे, पण चांगल्या माणसांनी एकजूट करून अंधार हटवण्यासाठी आपल्या ज्योती एकत्र करून प्रकाशझोत तयार केला पाहिजे.

उजेड जपायचा आहे, वाढवायचा आहे आणि पुढच्या पिढीच्या हातात द्यायचा आहे. काळोख उजेड गिळण्याचा प्रयत्न करत आहे; पण उजेडाचे वारसदार शांत बसले तर काळोख जिंकेल! काळोख परिसरात त्याच्या अनेक काळ्या हाताच्या सावल्यांनी उजेड गिळू लागला आहे ,या अजगराला सर्वांनी मिळून चटके दिले तर हा पळून जाईल. त्यासाठी सदगुणी माणसांची एकजूट करून उजेड वाढवत राहण्याचे काम अथक करूया !

प्राध्यापक आणि मराठी विभाग प्रमुख,
पदवी व पदव्युत्तर मराठी अभ्यास व संशोधन केंद्र,
प्रसिद्धी विभागप्रमुख
छत्रपती शिवाजी कॉलेज, सातारा.
(घटक महाविद्यालय, कर्मवीर भाऊराव पाटील विद्यापीठ, सातारा)
subhashwaghmare1966@gmail.com