कर्करोगाशी लढ्यापासून वैद्यकीय नैतिकतेपर्यंत…

दरवर्षी ४ फेब्रुवारीला साजरा होणारा जागतिक कर्करोग दिन हा केवळ एक जनजागृतीचा दिवस नाही; तो विज्ञान, समाज आणि मानवतेला आत्मपरीक्षण करायला लावणारा क्षण आहे. कर्करोग हा आजही गंभीर आजार असला, तरी तो पूर्वीप्रमाणे असाध्य किंवा जीवघेणा राहिलेला नाही. लवकर निदान, प्रतिबंधात्मक उपाय आणि आधुनिक उपचारांमुळे कर्करोगाशी लढण्याची क्षमता मानवाने अवगत केली आहे. या प्रगतीमागे जे घटक मूकपणे कार्यरत राहिले, त्यापैकी एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक म्हणजे HeLa पेशी.  

या पेशींचे ‘HeLa’ हे नाव कुणा शास्त्रज्ञाच्या नव्हे तर एका रुग्ण महिलेच्या आद्याक्षरांवरून आले आहे.  १९५१ साली अमेरिकेतील बाल्टिमोर शहरातील रहिवासी हेन्रिएटा लॅक्स या ३१ वर्षीय महिलेला गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग झाला होता. उपचारादरम्यान तिच्या गाठीमधून (ट्यूमरमधून) काही पेशी संशोधनासाठी घेतल्या गेल्या. त्या काळी अशा पद्धती सामान्य मानल्या जात असत. मात्र या पेशींनी प्रयोगशाळेत जे घडवले, ते वैद्यकीय इतिहासात अभूतपूर्व ठरले. सामान्य मानवी पेशी मर्यादित वेळा विभाजित होऊन नष्ट होतात; पण अचंब्याची गोष्ट म्हणजे हेन्रिएटाच्या पेशी सतत वाढत राहिल्या व त्या अमर ठरल्या. तिच्या नावाच्या पहिल्या अक्षरांवरून या पेशींना HeLa पेशी असे नाव देण्यात आले.  HeLa पेशी ही मानवी कर्करोग पेशींची पहिली अमर पेशीरेषा मानली जाते. मानवी पॅपिलोमा विषाणूमुळे (HPV) या पेशींमध्ये जनुकीय पातळीवर बदल झाले होते. त्यामुळे पेशींची वाढ नियंत्रणाबाहेर गेली. हाच गुणधर्म वैज्ञानिक संशोधनासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरला.

कर्करोगाच्या पेशी कशा वाढतात, त्या औषधांना व किरणोपचारांना (कीमोथेरपी, रेडिओथेरपी) कसा प्रतिसाद देतात, हे समजण्यासाठी HeLa पेशी संशोधकांसाठी एक आदर्श नमुना आणि वैद्यकीय क्षेत्राचा आधारस्तंभ ठरल्या. पोलिओसारख्या आजारावरील लस विकसित करण्यापासून ते एड्स, कोविड-१९, HPV यांसारख्या संसर्गजन्य आजारांवरील संशोधनापर्यंत HeLa पेशींचा वापर झाला आहे. नवीन औषधांची चाचणी, विषाणू आणि मानवी पेशींचे परस्पर संबंध, पेशींची रचना आणि कार्य यांचा अभ्यास— या सर्व क्षेत्रांत HeLa पेशी आजही प्रयोगशाळांमध्ये वापरल्या जातात. जगभरातील शेकडो संशोधन संस्था या पेशींवर आधारित अभ्यास करत आहेत.

 इतकेच नाही तर HeLa पेशींनी आनुवंशिक संशोधनालाही नवी दिशा दिली. मानवी जनुकांचा अभ्यास, कर्करोग निर्माण करणारी जनुके ओळखणे, जनुकांवर आधारित उपचार विकसित करणे—या सर्व प्रक्रियांमध्ये या पेशींचा मोठा वाटा आहे. आज ‘वैयक्तिकृत उपचार’ ही संकल्पना पुढे येत आहे, जिथे रुग्णाच्या जनुकीय रचनेनुसार उपचार ठरवले जातात. या वैचारिक परिवर्तनाच्या मुळाशी HeLa पेशींवर झालेले संशोधन आहे. जनुक संपादन तंत्रज्ञान आणि जनुक उपचार पद्धतींच्या विकासातही या पेशींचे योगदान निर्णायक ठरले आहे.      

मात्र या वैज्ञानिक यशामागे एक अस्वस्थ करणारी बाजूही दडलेली आहे. हेन्रिएटा लॅक्स यांची कोणतीही स्पष्ट संमती न घेता त्यांच्या पेशी संशोधनासाठी वापरण्यात आल्या. विज्ञानासाठी अमूल्य ठरलेल्या या पेशींमुळे जगभर प्रचंड वैद्यकीय प्रगती झाली. मात्र, हेन्रिएटा लॅक्स यांच्या कुटुंबियांना या सर्व गोष्टींची साधी कल्पनाही देण्यात आली नाही ते अनेक दशकांपर्यंत या साऱ्या घडामोडींविषयी अनभिज्ञ राहिले. आर्थिक लाभ, प्रसिद्धी आणि वैज्ञानिक सन्मान यापासून ते दूरच राहिले. यामुळे वैद्यकीय नैतिकतेबाबत गंभीर प्रश्न निर्माण झाले.  

रिबेका स्क्लूट : सत्य उजेडात आणणारी लेखिका

ही संपूर्ण कथा जगासमोर आणण्याचे ऐतिहासिक काम केले रिबेका स्क्लूट या विज्ञान पत्रकार व लेखिकेने. तिने जवळजवळ दहा वर्षे संशोधन, मुलाखती आणि लॅक्स कुटुंबाला न दुखावता त्यांचा विश्वास कमावून, त्यांच्याकडून माहिती घेऊन ‘द इम्मॉर्टल लाइफ ऑफ हेन्रिएटा लॅक्स’  हे पुस्तक लिहिले. रिबेका स्क्लूट यांचे हे लेखन विज्ञान आणि मानवी भावना यांचा सुंदर समतोल साधणारे आहे. या पुस्तकामुळे केवळ HeLa पेशींचे वैज्ञानिक महत्त्वच समजले नाही, तर हेन्रिएटा लॅक्स एक व्यक्ती म्हणून वाचकांसमोर उभी राहिली—एक आई, एक पत्नी आणि एक सामान्य स्त्री, जिच्यामुळे वैद्यकीय क्षेत्र एक असामान्य उंची गाठू शकले.      

हे पुस्तक २०११ मधले. त्यानंतर जगभर वैद्यकीय संशोधनातील नैतिकतेवर चर्चा सुरू झाली. रुग्णांच्या अधिकारांबाबत धोरणे अधिक पारदर्शक होण्यास मदत झाली. रिबेका स्क्लूट यांनी पुस्तकातून मिळालेल्या उत्पन्नाचा काही भाग हेन्रिएटा लॅक्स फाऊंडेशनसाठी वापरून लॅक्स कुटुंबाच्या शिक्षण व आरोग्यास हातभार लावला.आज हेन्रिएटा लॅक्स यांचे नाव वैज्ञानिक इतिहासात सन्मानाने घेतले जाते. त्यांच्या अजाणतेपणी दिलेल्या योगदानामुळे कोट्यवधी लोकांचे प्राण वाचले. HeLa पेशी केवळ प्रयोगशाळेतील एक साधन न राहता, त्या विज्ञान आणि मानवतेमधील नाजूक समतोलाचे प्रतीक बनल्या आहेत. आज कर्करोगावर प्रभावी उपचार, लसीकरण आणि आधुनिक तंत्रज्ञान उपलब्ध आहे. गरज आहे ती जागृती, नियमित तपासणी आणि संवेदनशील दृष्टिकोनाची.  

HeLa पेशी अमर आहेत; पण त्यांच्यामुळे अमर झालेली गोष्ट म्हणजे कर्करोगाविरुद्धची आशा.जागतिक कर्करोग दिनाच्या निमित्त HeLa पेशींची ही कथा आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते—विज्ञान जितके प्रगत होईल, तितके ते अधिक जबाबदार, नैतिक आणि मानवकेंद्री असणे गरजेचे आहे.

apurva.sirsikar@gmail.com