आपण पर्यावरण दिन साजरा करण्यास पात्र तरी आहोत का?

पृथ्वी – आपण जमिनीवर सिमेंट काँक्रीटचे थर देऊन, रस्ते, विमानतळे बनवण्यासाठी पृथ्वीचे खोदकाम करून व बोगदे खोदून, नद्यांचे प्रवाह बदलून, जलविद्युत प्रकल्प आणि अशाच अनेक प्रकल्पांसाठी दररोज पृथ्वीचे नुकसान करत आहोत. मृदेची निर्मिती आणि मृदेचे प्रकार हे पृथ्वीच्या अस्तित्वासाठी दोन सर्वांत महत्त्वाचे घटक आहेत. पृथ्वीची ओळख मृदा आहे. मृदा जंगले, झाडे, हिरवळ वाढण्यास मदत करते आणि पावसाळ्यात त्यांची मुळे पृथ्वीला धरून ठेवतात. भावी पिढ्यांचा कोणताही विचार न करता निर्दयपणे वृक्षतोड होत आहे.

आप – म्हणजे पाणी, जे पृथ्वी, मानव, प्राणी, निसर्ग, जंगले आणि झाडे इत्यादींच्या अस्तित्वासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. आपण मानव, कुंभमेळा, शाही स्नान यांसारखे धार्मिक कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी, वाहत्या पाण्यात मृतदेह टाकण्यासाठी, कपडे धुण्यासाठी आणि अशा असंख्य कामांसाठी पाण्याचे स्रोत कमी करत आहोत आणि ते प्रदूषित करत आहोत. समुद्रातील तेल गळतीमुळे समुद्राचे पाणी प्रदूषित होते आणि सागरी चक्र विस्कळीत होते.

तेज – तेजाचा स्रोत सूर्य आहे. परंतु आपण मानवी क्रियाकलाप आणि उपग्रहांमुळे सौर चक्रात व्यत्यय आणत आहोत, परिणामी अतिनील किरणोत्सर्ग पृथ्वीवर पोहोचत आहे, ज्यामुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढून ती अधिक उष्ण होत आहे. पृथ्वीवरील मानवी क्रियाकलाप हवामान बदल आणि वातावरणातील फेरबदलांसाठी जबाबदार आहेत. जीवाश्म इंधन जाळणे आणि एरोसोल उत्सर्जित करणे यांसारख्या मानवी क्रियाकलापांमुळे उष्णता अडकून राहते आणि वातावरणातील रासायनिक बदल घडतात, ज्यामुळे पृथ्वीचे हवामान अस्थिर होते आणि धोकादायक सौर किरणोत्सर्गाचा धोका वाढतो.

पूर्वी, मानवाद्वारे उत्सर्जित क्लोरोफ्लोरोकार्बन्समुळे (CFCs) ओझोनचा थर पातळ झाला, ज्यामुळे अधिक हानिकारक नैसर्गिक अतिनील किरणे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचू लागली, आणि यामुळे त्वचेच्या कर्करोगाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या वाढले. ‘तेज’ (अग्नी) हे अग्नीचेच एक रूप आहे, जे अन्न शिजवण्यासाठी आणि इतर अनेक उपयोगांसाठी आपल्याकरिता अत्यंत आवश्यक आहे. परंतु, अग्नी प्रज्वलित करताना आपण प्लास्टिक, पीव्हीसी (PVC), रबरी टायर इत्यादींसारख्या वस्तूंचा वापर करतो. यामुळे पृथ्वीच्या वरच्या वातावरणात विषारी वायूंचे प्रमाण वाढते. यामुळे केवळ वायू प्रदूषणच होत नाही, तर हरितगृह वायूंची निर्मिती होऊन जागतिक तापमानवाढीस हातभार लागतो.

वायू- श्वास घेण्यासाठी शुद्ध हवा हा प्रत्येकाचा हक्क आहे. औद्योगिकीकरण, रस्ते, हवाई आणि जलमार्गांनी वाढणारी वाहतूक, कार्बन आणि प्रदूषित वायूंचे उत्सर्जन यामुळे हवा प्रदूषित होते. देशांमधील युद्धे, क्षेपणास्त्रे, रॉकेट्स आणि बॉम्ब यामुळे हवा प्रदूषित होते. काहीवेळा आम्लवर्षा (ॲसिड रेन) अत्याधिक वायू प्रदूषणास कारणीभूत ठरते. केवळ जंगले आणि झाडे कार्बन शोषून वायू प्रदूषण नियंत्रित करतात, परंतु जंगलतोड आणि वृक्षतोडीमुळे कार्बन शोषण्याचे प्रमाण कमी होते आणि वायू प्रदूषण अधिक वाढते. जंगले आणि झाडे वाचवा. काही शहरांमध्ये ‘ऑक्सिजन बूथ’ उभारण्याची वेळ येणे, ही आपल्या सर्वांसाठी खरोखरच एक लज्जास्पद बाब आहे.

आकाश- आजच्या जगात सुंदर निळे आकाश पाहणे ही एक अत्यंत दुर्मिळ घटना आहे. सर्वत्र गडद प्रदूषित आणि विषारी वायूंचे थर आपल्या पृथ्वीला व्यापून टाकतात. याव्यतिरिक्त, उपग्रह, शटल आणि रॉकेटद्वारे अवकाशात पोहोचण्यासाठी अनेक देशांमधील स्पर्धा तिथेही मोठ्या प्रमाणात कचरा जमा करत आहे. उपग्रह आणि रॉकेट आकाशात प्रक्षेपित केल्याने, त्यांच्या वापरानंतर आकाशातील कचऱ्यात भर पडत आहे. अहवालानुसार, जर अशा कृत्रिम उपग्रहांचे प्रक्षेपण असेच वाढत राहिले, तर एक दिवस पृथ्वीभोवती मानवनिर्मित कचऱ्याचा आणखी एक थर तयार होईल. याचा पुन्हा पृथ्वीच्या जीवनचक्रावर परिणाम होईल. शिवाय, देशांमधील युद्धामुळे क्षेपणास्त्रे आणि रॉकेट्स पाठवले जातात, ज्यामुळे पृथ्वीवरील काही ठिकाणी आकाश जवळजवळ अदृश्य होते. अशी अनावश्यक युद्धे थांबवा आणि आपल्या सुंदर पृथ्वीला वाचवा.

पृथ्वी हेच सर्व सजीवांसाठी एकमेव घर आहे. तथापि, केवळ मानवांकडूनच पृथ्वीचे आणि तिच्या वातावरणाचे रक्षण करण्याची अपेक्षा केली जाते. परंतु पृथ्वीचे पर्यावरण आणि वातावरण बिघडवण्यास खुद्द मानवच जबाबदार आहेत. आपण खऱ्या अर्थाने निसर्गावर पूर्णपणे अवलंबून आहोत. ‘एल-निनो’ सक्रिय झाल्याच्या बातमीने अनेक देशांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे; कारण यामुळे सरासरी मान्सूनवर विपरित परिणाम होण्याची शक्यता असते. जीवनचक्र हे पूर्णपणे मान्सूनवरच अवलंबून असते. आजवर जगातील कोणत्याही प्रयोगशाळेत पाण्याचा एकही थेंब कृत्रिमरित्या निर्माण करणे शक्य झालेले नाही. जागतिक पर्यावरण दिनाच्या या शुभप्रसंगी, आपण निसर्गाचा आदर करण्यास सुरुवात करूया आणि पृथ्वीवरील सर्व जीवांवर निसर्गाने केलेल्या उपकारांचे स्मरण करूया.

drsmpuranik@gmail.com