तंबाखू नियंत्रणाची खरी लढाई : कायद्यापासून समाजपरिवर्तनापर्यंत…

आज तंबाखू सेवन हे केवळ वैयक्तिक सवयीचे प्रकरण राहिलेले नसून सार्वजनिक आरोग्य, युवकांचे भविष्य, मानसिक आरोग्य आणि सामाजिक विकासाशी संबंधित गंभीर राष्ट्रीय प्रश्न बनले आहे. विशेषतः युवक आणि किशोरवयीन मुलांमध्ये वाढत असलेला तंबाखू वापर ही अत्यंत चिंतेची बाब आहे.

विविध जागतिक अभ्यासांनुसार तंबाखू सेवनाची सुरुवात अनेकदा किशोरवयातच होते आणि दररोज हजारो मुले व किशोरवयीन युवक तंबाखूच्या व्यसनाकडे वळत आहेत. गुटखा, मावा, खैनी यांसारख्या धूररहित तंबाखू उत्पादनांपासून ते ई-सिगारेट्स आणि नव्या निकोटीनयुक्त उत्पादनांपर्यंत तंबाखू उद्योग सतत नवीन मार्गांनी तरुण पिढीपर्यंत पोहोचत आहे. समाजमाध्यमे, चित्रपट, आकर्षक पॅकेजिंग, प्रभावशाली व्यक्तींचा अप्रत्यक्ष प्रचार आणि आधुनिक जीवनशैलीचे आकर्षण यांमुळे तंबाखू सेवनाला अनेकदा “फॅशन” किंवा “ताण कमी करण्याचे साधन” म्हणून सादर केले जाते.

विविध जागतिक आणि भारतीय अहवालांमधून असे स्पष्ट झाले आहे की तंबाखूचा परिणाम केवळ व्यक्तीच्या आरोग्यावर मर्यादित राहत नाही, तर त्याचा परिणाम कुटुंब, शिक्षण, रोजगार, मानसिक आरोग्य आणि देशाच्या उत्पादक क्षमतेवरही होतो. तंबाखू आणि इतर व्यसनांमुळे होणारे आजार हे सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेसमोरील मोठे आव्हान ठरत असून त्याचा आर्थिक परिणामही गंभीर आहे. अनेक अभ्यासांमध्ये तंबाखू उद्योग युवकांना लक्ष्य करण्यासाठी अप्रत्यक्ष विपणन तंत्रांचा वापर करत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

जागतिक स्तरावरील विविध अहवाल, सर्वेक्षणे आणि कृती आराखड्यांमधून तंबाखूच्या वाढत्या समस्येचे गांभीर्य स्पष्टपणे समोर आले आहे. उदा. “मादक पदार्थ मागणी कमी करणे आणि व्यसनमुक्ती –यूएन अहवाल १९९७”, “जागतिक युवक तंबाखू सर्वेक्षण (GYTS) २०१९”, “जागतिक प्रौढ तंबाखू सर्वेक्षण (GATS) २०१६–१७”, “जागतिक मद्य नियंत्रण कृती आराखडा २०२२–२०३०” आणि “भारतातील तंबाखू वापर आणि नियंत्रण – अहवालाचा सारांश” यांसारख्या अभ्यासांमध्ये एक समान संदेश अधोरेखित करण्यात आला आहे — तंबाखू नियंत्रणासाठी केवळ कायदे पुरेसे नाहीत; तर जनजागृती, मानसिक आरोग्य सहाय्य, समुदाय सहभाग, प्रभावी अंमलबजावणी आणि युवकांचे नेतृत्व यांचीही तितकीच गरज आहे.

विशेषतः GYTS आणि GATS अहवालांमध्ये युवकांमध्ये तंबाखू सेवनाची सुरुवात कमी वयात होत असल्याचे दिसून आले आहे. मित्रांचा प्रभाव, समाज माध्यमे, आकर्षक पॅकेजिंग, चित्रपट आणि ऑनलाइन प्रचार यांच्या माध्यमातून तंबाखू उद्योग अप्रत्यक्षपणे युवकांना लक्ष्य करत असल्याचे अभ्यासांमधून स्पष्ट झाले आहे. ग्रामीण भागात गुटखा, मावा आणि खैनीसारख्या धूररहित तंबाखूचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. अनेक युवकांना तंबाखूचे दुष्परिणाम माहिती असूनही सामाजिक दबाव, ताणतणाव आणि सहज उपलब्धता यांमुळे ते सेवन सुरू ठेवतात.

भारतातील विविध राष्ट्रीय अहवाल, सर्वेक्षणे आणि धोरणे पाहिली असता तंबाखू व इतर व्यसनांचे वाढते संकट विशेषतः तरुणांमध्ये गंभीर स्वरूप धारण करत असल्याचे स्पष्ट दिसून येते. राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण (NFHS 2019–21), “भारतातील पदार्थ सेवनाचे प्रमाण २०१९”, “भारतातील तंबाखू नियंत्रण अहवाल २०२२” आणि “युवकांमधील अमली पदार्थांचा गैरवापर २०१९” यांसारख्या अभ्यासांमधून युवकांमध्ये तंबाखू, गुटखा, मद्य आणि इतर पदार्थांच्या सेवनाचे प्रमाण चिंताजनकरीत्या वाढत असल्याचे दिसून येते.

या अभ्यासांमध्ये तंबाखू सेवनामागील अनेक कारणे समोर आली आहेत. बेरोजगारी, मानसिक ताण, नैराश्य, कौटुंबिक समस्या, मित्रांचा प्रभाव आणि सोशल मीडियामुळे निर्माण होणारी जीवनशैलीची आकर्षणे यामुळे अनेक तरुण व्यसनाकडे वळत आहेत. “केरळ राज्याने केलेला विमुक्ती सर्वेक्षण २०२०–२१” आणि “धोरणापासून प्रत्यक्ष अंमलबजावणीकडे : भारतातील व्यसन व्यवस्थापनाचा पुनर्विचार २०२०–२४” या अभ्यासांमधून व्यसनाकडे केवळ गुन्हेगारीच्या दृष्टीने न पाहता सार्वजनिक आरोग्याच्या प्रश्न म्हणून पाहण्याची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. या परिस्थितीला उत्तर म्हणून भारत सरकारने नशा मुक्त भारत अभियान, “मादक पदार्थ मागणी कमीकरणासाठी राष्ट्रीय कृती आराखडा (NAPDDR) २०१८-२५” आणि “राष्ट्रीय युवा धोरण २०२३” यांसारखे उपक्रम सुरू केले आहेत. या कार्यक्रमांमध्ये जनजागृती, व्यसन प्रतिबंध, समुपदेशन, पुनर्वसन आणि युवकांचा सहभाग यावर भर देण्यात आला आहे.

या सर्व अभ्यास आणि धोरणांमधून काही महत्त्वाच्या उपाययोजना स्पष्टपणे पुढे येतात. तंबाखूमुक्त शाळा आणि महाविद्यालये, युवकांसाठी जीवनकौशल्य शिक्षण, मानसिक आरोग्य सहाय्य, समवयस्क मार्गदर्शक कार्यक्रम, व्यसनमुक्ती समुपदेशन दूरध्वनी सेवा किंवा / तंबाखू सोडण्यासाठी समुपदेशन हेल्पलाइन आणि समुपदेशन सेवा वाढवणे यावर भर देण्यात आला आहे. तसेच सोशल मीडिया आणि ऑनलाइन तंबाखू प्रचारावर नियंत्रण, शाळांजवळ विक्रीवर कठोर कारवाई, सिंगल सिगारेट विक्रीवर निर्बंध आणि तंबाखू उत्पादनांवरील कर वाढवणे यांसारख्या धोरणात्मक उपायांचीही गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे.

आजची गरज केवळ कायदे करण्याची नाही, तर त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी करण्याची आहे. यासाठी शासन, शाळा, पालक, आरोग्य यंत्रणा, स्वयंसेवी संस्था आणि युवक यांनी एकत्रितपणे काम करण्याची गरज आहे. तंबाखू नियंत्रण हा केवळ आरोग्य विभागाचा विषय नसून संपूर्ण समाजाची जबाबदारी आहे.

भारत हा जगातील सर्वात तरुण देशांपैकी एक मानला जातो. विविध लोकसंख्या अहवालांनुसार भारताच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६५ टक्के लोकसंख्या ३५ वर्षांखालील आहे, तर जवळपास २७ टक्के लोकसंख्या १५ ते २९ वर्षे या युवा वयोगटातील आहे. ही तरुणाई भारताची सर्वात मोठी ताकद आणि भविष्यातील सर्वात महत्त्वाची संपत्ती मानली जाते. शिक्षण, उद्योग, विज्ञान, तंत्रज्ञान, शेती, सामाजिक नेतृत्व, उद्योजकता आणि राष्ट्रनिर्माण या प्रत्येक क्षेत्रात देशाचे भविष्य आजच्या युवकांवर अवलंबून आहे. त्यामुळेच भारताला “तरुणांचा देश” किंवा “लोकसंख्यात्मक संधी असलेला देश” म्हणून ओळखले जाते.

आजची तरुण पिढी ही इतिहासातील सर्वाधिक तंत्रज्ञान-संपन्न, माहितीसमृद्ध आणि डिजिटल जगाशी जोडलेली पिढी मानली जाते. १९९७ नंतर जन्मलेल्या युवकांना सामान्यतः “जेनझी पिढी” असे संबोधले जाते. इंटरनेट, स्मार्टफोन, समाजमाध्यमे, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ऑनलाइन शिक्षण आणि डिजिटल संस्कृती यांच्यामध्ये वाढलेली ही पिढी एका क्लिकवर संपूर्ण जगाशी जोडली गेली आहे. माहिती मिळवणे, संवाद साधणे, शिकणे आणि स्वतःची अभिव्यक्ती करणे यामध्ये या पिढीने अभूतपूर्व वेग अनुभवला आहे. त्यामुळे आजचा युवक अधिक जागतिक, अधिक माहितीपूर्ण आणि अधिक महत्त्वाकांक्षी बनला आहे.

परंतु या डिजिटल आणि वेगवान जीवनशैलीसोबत काही गंभीर सामाजिक आणि मानसिक आव्हानेही वाढताना दिसत आहेत. मानसिक ताण, एकटेपणा, सामाजिक तुलना, अपयशाची भीती, कौटुंबिक तणाव आणि समाजमाध्यमांमुळे निर्माण होणारा दबाव यामुळे अनेक युवक भावनिक अस्थिरतेचा सामना करत आहेत. सतत “परिपूर्ण” दिसण्याच्या स्पर्धेमुळे अनेक तरुणांमध्ये आत्मविश्वास कमी होणे, चिंता, नैराश्य आणि भावनिक असुरक्षितता वाढताना दिसते. या पार्श्वभूमीवर तंबाखू, मद्य, अमली पदार्थ, स्क्रीन व्यसन आणि इतर व्यसनांचे प्रमाण चिंताजनकरीत्या वाढताना दिसत आहे. विशेषतः तंबाखू आणि निकोटीन व्यसन हे जेनझी पिढीसमोरील गंभीर सार्वजनिक आरोग्य आव्हान म्हणून पुढे येत आहे.

पूर्वी तंबाखू सेवन म्हणजे मुख्यतः सिगारेट किंवा बीडी एवढ्यापुरते मर्यादित होते. मात्र आज तंबाखू उद्योगाने युवकांना आकर्षित करण्यासाठी आधुनिक आणि आक्रमक पद्धतींचा वापर सुरू केला आहे. ई-सिगारेट्स, व्हेपिंग उपकरणे, फ्लेवर्ड निकोटीन उत्पादने, निकोटीन पाउच, आकर्षक पॅकेजिंग आणि समाजमाध्यमांवरील अप्रत्यक्ष प्रचार यांच्या माध्यमातून तंबाखू सेवनाला “आधुनिकता”, “फॅशन”, “कूल जीवनशैली” किंवा “ताण कमी करण्याचे साधन” म्हणून सादर केले जात आहे. अनेकदा युवक कुतूहलापोटी किंवा मित्रांच्या प्रभावामुळे याचा प्रयोग करतात; परंतु हळूहळू ते निकोटीन व्यसनाच्या विळख्यात अडकतात.

विविध राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय अहवालांनुसार अनेक युवकांमध्ये व्यसनाची सुरुवात किशोरवयातच होत असल्याचे दिसून येते. मित्रांचा प्रभाव, समाजमाध्यमे, बेरोजगारी, ताणतणाव, कौटुंबिक समस्या, भावनिक आधाराचा अभाव आणि पदार्थांची सहज उपलब्धता ही त्यामागील प्रमुख कारणे मानली जातात. विशेषतः गुटखा, मावा, खैनी, ई-सिगारेट्स आणि इतर पदार्थांचे आकर्षण युवकांमध्ये वाढत असल्याचे अनेक अभ्यासांमधून स्पष्ट झाले आहे. ग्रामीण भागात धूररहित तंबाखूचे सेवन मोठ्या प्रमाणावर होत असताना, शहरी भागात ई-सिगारेट्स आणि व्हेपिंगसारख्या नव्या स्वरूपांची लोकप्रियता वाढताना दिसते.

या व्यसनांचे परिणाम केवळ व्यक्तीपुरते मर्यादित राहत नाहीत. व्यसनामुळे शिक्षण खंडित होणे, बेरोजगारी वाढणे, हिंसाचार, गुन्हेगारी, मानसिक आरोग्य समस्या, कुटुंबीय तणाव आणि आरोग्यावरील आर्थिक भार वाढतो. तंबाखू आणि इतर व्यसनांमुळे कर्करोग, हृदयरोग, फुफ्फुसांचे आजार, उच्च रक्तदाब आणि इतर असंसर्गजन्य आजारांचे प्रमाण झपाट्याने वाढत आहे. म्हणजेच व्यसन हा केवळ वैयक्तिक आरोग्याचा प्रश्न राहिलेला नसून सामाजिक, आर्थिक आणि राष्ट्रीय विकासाशी संबंधित गंभीर प्रश्न बनला आहे.

भारत हा जगातील सर्वात तरुण देशांपैकी एक मानला जातो. विविध लोकसंख्या अहवालांनुसार भारताच्या लोकसंख्येपैकी सुमारे ६५ टक्के लोकसंख्या ३५ वर्षांखालील आहे, तर जवळपास २७ टक्के लोकसंख्या १५ ते २९ वर्षे या युवा वयोगटातील आहे. ही तरुणाई भारताची सर्वात मोठी ताकद मानली जाते. शिक्षण, उद्योग, विज्ञान, तंत्रज्ञान, शेती, सामाजिक नेतृत्व आणि राष्ट्रनिर्माण या प्रत्येक क्षेत्रात देशाचे भविष्य आजच्या युवकांवर अवलंबून आहे. त्यामुळे भारताला “तरुणांचा देश” म्हणून ओळखले जाते.

परंतु दुसऱ्या बाजूला हीच तरुणाई व्यसनांच्या वाढत्या विळख्यात अडकताना दिसत आहे. त्यामुळे भारताला पुढील काही दशकांमध्ये जागतिक स्तरावर सक्षम, निरोगी आणि प्रगत राष्ट्र बनवायचे असेल, तर या तरुण शक्तीचे संरक्षण करणे अत्यंत आवश्यक आहे. युवकांना व्यसनांपासून दूर ठेवणे म्हणजे केवळ त्यांचे आरोग्य जपणे नव्हे, तर भारताचे भविष्य सुरक्षित करणे होय. म्हणूनच तंबाखू आणि व्यसन प्रतिबंधासाठी शाळा, महाविद्यालये, पालक, शासन, आरोग्य यंत्रणा, स्वयंसेवी संस्था आणि समाज यांनी एकत्रितपणे काम करणे ही काळाची गरज आहे.

याच पार्श्वभूमीवर मनोदय व्यसनमुक्ती संस्था पुणे शहरातील झोपडपट्ट्यांमध्ये १२ ते २१ वयोगटातील युवकांसोबत व्यसन प्रतिबंधात्मक उपक्रम सातत्याने राबवत आहे. तंबाखू आणि इतर व्यसनांपासून युवकांना दूर ठेवण्यासाठी संस्थेमार्फत केवळ जनजागृतीपर कार्यक्रमच नव्हे, तर युवकांच्या सर्वांगीण विकासावर भर देणारे उपक्रम राबवले जात आहेत.

यामध्ये युवकांच्या मानसिक, शारीरिक, सामाजिक, बौद्धिक आणि भावनिक विकासासाठी समुपदेशन, जीवनकौशल्य शिक्षण, मानसिक आरोग्य सहाय्य, क्रीडा व व्यक्तिमत्त्व विकास उपक्रम, समूह सत्रे, पालक मार्गदर्शन, शालेय आणि महाविद्यालयीन जनजागृती अभियान तसेच सकारात्मक नेतृत्व विकास कार्यक्रम यांचा समावेश आहे. संस्थेचा प्रमुख उद्देश युवकांकडे “समस्याग्रस्त गट” म्हणून न पाहता, समाजात सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणणारे सक्षम आणि जबाबदार नागरिक म्हणून विकसित करणे हा आहे.

आजची गरज केवळ कायदे करण्याची नाही, तर युवकांना भावनिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्याची आहे. योग्य मार्गदर्शन, जीवनकौशल्य शिक्षण, मानसिक आरोग्य सहाय्य, रोजगाराच्या संधी, क्रीडा, संस्कार आणि सकारात्मक सामाजिक वातावरण उपलब्ध करून दिल्यास हीच तरुणाई व्यसनमुक्त, सक्षम, संवेदनशील आणि जबाबदार भारत घडवू शकते. युवकांना योग्य दिशा, आधार आणि संधी दिल्यास ते समाजात सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणण्याची ताकद बाळगतात.

म्हणूनच आज “व्यसनमुक्त युवक म्हणजेच उज्ज्वल भारत” हा विचार अधिक महत्त्वाचा ठरतो. भारताच्या भविष्यातील खरी गुंतवणूक ही केवळ तंत्रज्ञान, उद्योग किंवा अर्थव्यवस्थेमध्ये नसून निरोगी, सजग आणि व्यसनमुक्त तरुणाई घडवण्यात आहे.
संचालक, मनोदय व्यसनमुक्ती संस्था

(मनोदय व्यसनमुक्ती संस्था, पुणे ही संस्था मागील सात वर्षांपासून १२ ते २१ वयोगटातील युवकांसोबत व्यसन प्रतिबंध, मानसिक आरोग्य आणि जीवनकौशल्य विकास या क्षेत्रात कार्यरत आहे.)

manodaydeaddiction@gmail.com