ठाणे – देशभर सुरू असलेल्या जनगणना प्रक्रियेत नागरिकांना प्रथमच ‘स्व-जनगणना’ करण्याचा पर्याय उपलब्ध करून देण्यात आला होता. १ मे ते १६ मे या कालावधीत नागरिकांना स्वतःची आणि कुटुंबाची माहिती ऑनलाईन पद्धतीने भरता येणार होती. मात्र ठाणे जिल्ह्यात या सुविधेला अपेक्षित प्रतिसाद मिळाला नसून अवघ्या सुमारे १ लाख १० हजार नागरिकांनीच स्व-जनगणनेचा पर्याय वापरल्याची माहिती समोर आली आहे. जिल्ह्याची लोकसंख्या आणि नागरी विस्तार लक्षात घेता हे प्रमाण अत्यंत कमी आहे.
केंद्र सरकारने डिजिटल भारत मोहिमेअंतर्गत यंदाच्या जनगणनेत तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यानुसार नागरिकांना मोबाईल, संगणक किंवा टॅबच्या माध्यमातून स्वतःची माहिती थेट जनगणना पोर्टलवर भरता यावी, यासाठी ‘स्व-जनगणना’ सुविधा सुरू करण्यात आली होती. या प्रक्रियेमुळे नागरिकांना घरपोच येणाऱ्या गणनाकर्मचाऱ्यांची वाट पाहावी लागत नाही, तसेच स्वतः माहिती भरल्याने अचूकता वाढण्यास मदत होते, असा प्रशासनाचा उद्देश होता.
स्व-जनगणना ही पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने स्वतःची माहिती शासनाकडे सादर करण्याची प्रक्रिया होती. यामध्ये कुटुंबातील सदस्यांची संख्या, शिक्षण, व्यवसाय, स्थलांतर, घराची स्थिती, उपलब्ध सुविधा, सामाजिक व आर्थिक माहिती अशा विविध बाबी नागरिक स्वतः भरू शकत होते. प्रत्येक कुटुंबाला स्वतंत्र ओटीपी आधारित लॉगिन सुविधा देण्यात आली होती. त्यामुळे माहिती सुरक्षित राहण्यासोबतच ती थेट सरकारी प्रणालीमध्ये नोंदवली जात होती.
या प्रक्रियेचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे नागरिकांना वेळेची बचत होणे. याशिवाय गणनाकर्मचाऱ्यांवरील ताण कमी होणे, माहितीतील चुका कमी होणे आणि डेटा संकलन अधिक वेगाने होणे, हेही महत्त्वाचे फायदे होते. ग्रामीण भागापासून शहरी भागापर्यंत डिजिटल माध्यमांचा वापर वाढत असताना स्व-जनगणना ही आधुनिक आणि पारदर्शक प्रणाली म्हणून पुढे येत आहे.
मात्र ठाणे जिल्ह्यात या सुविधेबाबत पुरेशी जागरूकता निर्माण झाली नसल्याचे चित्र दिसत आहे. अनेक नागरिकांना ही प्रक्रिया नेमकी कशी करायची याची माहिती नव्हती, तर काहींना ऑनलाईन माहिती भरताना तांत्रिक अडचणींचा सामना करावा लागला. काही नागरिकांनी माहितीची गोपनीयता आणि वापराबाबतही शंका व्यक्त केल्याने प्रतिसाद कमी राहिल्याचे बोलले जात आहे. विशेष म्हणजे ठाणे जिल्हा हा राज्यातील सर्वाधिक वेगाने वाढणाऱ्या जिल्ह्यांपैकी एक मानला जातो. शहरीकरण, स्थलांतर आणि मोठ्या प्रमाणातील लोकसंख्या वाढ यामुळे येथे अचूक जनगणना अत्यंत महत्त्वाची ठरते. भविष्यातील विकास आराखडे, पायाभूत सुविधा, आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पाणीपुरवठा आणि शासकीय योजनांचे नियोजन हे मोठ्या प्रमाणावर जनगणनेच्या आकडेवारीवर आधारित असते. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाची अचूक नोंद होणे आवश्यक मानले जाते. प्रशासनाच्या माहितीनुसार, स्व-जनगणनेची मुदत संपल्यानंतर आता प्रत्यक्ष गणनाकर्मचारी घराघरांत जाऊन माहिती संकलित करत आहेत. नागरिकांनी योग्य आणि सत्य माहिती देऊन या प्रक्रियेला सहकार्य करावे, असे आवाहन प्रशासनाकडून करण्यात येत आहे.
