मुलं सर्वात मोठे निरीक्षक! पालकांनी चुकूनही मुलांसमोर ‘या’ गोष्टी करू नका; चाणक्य नीती सांगते, मुलं शांतपणे पाहत आणि शिकत असतात

मुलांसमोर खोटं बोलणं टाळा

मुलांना नेहमी खरं बोलण्याचा सल्ला देताना पालकांनी स्वतःच्या कृतीतूनही त्याचा आदर्श ठेवणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्याचा फोन टाळण्यासाठी पालक मुलांसमोर खोटं कारण सांगत असतील, तर मुलाला खोटं बोलणं ही सामान्य गोष्ट वाटू शकते. मुलं अनेकदा ‘काय करायचं’ यापेक्षा ‘मोठी माणसं काय करतात’ हे पाहून शिकतात. त्यामुळे छोट्या-छोट्या प्रसंगांमध्येही प्रामाणिकपणा दाखवणे मुलांसाठी चांगला आदर्श ठरू शकतो.

आई-बाबांनी एकमेकांचा अपमान करू नये

प्रत्येक नात्यात मतभेद होऊ शकतात. मात्र मुलांसमोर एकमेकांना कमी लेखणे, अपमान करणे किंवा सतत मोठ्या आवाजात भांडणे याचा मुलांच्या नात्यांविषयीच्या समजुतीवर परिणाम होऊ शकतो. एकमेकांची मतं पटत नसली तरीही शांतपणे आणि आदराने बोलण्याचा प्रयत्न करणे मुलांना महत्त्वाचा धडा देऊ शकतो. मतभेद असले तरी समोरच्या व्यक्तीचा आदर कसा करायचा, हे मुलं घरातूनच शिकतात.

अति लाडही मुलांसाठी योग्य नाहीत

चाणक्यांच्या पारंपरिक नीती-विचारांमध्ये मुलांच्या संगोपनात शिस्तीला महत्त्व दिले आहे. याचा अर्थ मुलांना मारणे, घाबरवणे किंवा कठोर शिक्षा करणे असा अजिबात नाही. आजच्या पालकत्वात शिस्त म्हणजे मुलाला योग्य-अयोग्य समजावून सांगणे, स्पष्ट मर्यादा ठरवणे आणि चुकीच्या वर्तनाचे योग्य परिणाम समजावून देणे. मुलाने प्रत्येक गोष्ट मागितली की ती पूर्ण करण्याची सवय लावल्यास त्याला इच्छा आणि गरज यातील फरक समजणे कठीण जाऊ शकते. प्रेम द्या, पण त्यासोबत योग्य मर्यादाही ठेवा.

मुलांच्या प्रत्येक चुकीकडे दुर्लक्ष करू नका

मुलांकडून चुका होणे अगदी स्वाभाविक आहे. मात्र प्रेमाच्या नावाखाली प्रत्येक चूक दुर्लक्षित केल्यास मुलाला आपल्या कृतींचे परिणाम समजण्याची संधी मिळत नाही. चूक झाल्यावर लगेच ओरडण्याऐवजी मुलाने काय चुकीचे केले, त्याचा परिणाम काय झाला आणि पुढच्या वेळी काय करता येईल, हे शांतपणे समजावून सांगता येते.

वय वाढत असताना मुलांना त्यांच्या वयाला अनुरूप जबाबदाऱ्या देणेही महत्त्वाचे आहे. विशेषतः किशोरवयात केवळ आदेश देण्याऐवजी त्यांचे म्हणणे ऐकणे आणि विश्वासाचे वातावरण तयार करणे उपयोगी ठरू शकते.

मुलांसमोर रागावर नियंत्रण ठेवणंही गरजेचं

पालकांना राग येणे स्वाभाविक आहे. मात्र रागाच्या भरात शिवीगाळ करणे, वस्तू फेकणे किंवा समोरच्या व्यक्तीचा अपमान करणे मुलांसाठी चुकीचा आदर्श ठरू शकतो. पालक एखाद्या कठीण प्रसंगात स्वतःला शांत कसे ठेवतात, चूक झाल्यावर माफी कशी मागतात आणि समस्या कशी सोडवतात, हेही मुलं शिकत असतात. मुलांना संस्कार शिकवण्यासाठी मोठमोठे उपदेश करण्यापेक्षा घरातील वातावरण आणि पालकांचे स्वतःचे वर्तन अधिक प्रभावी ठरू शकते. चांगल्या सवयी, प्रामाणिकपणा, संयम, आदर आणि जबाबदारी यांचा सराव पालक स्वतः करत असतील, तर मुलांनाही त्यातून शिकण्याची संधी मिळते.

चाणक्य नीतीतील विचारांचा आधुनिक संदर्भात अर्थ घेताना प्रत्येक कुटुंबाने मुलाचे वय, स्वभाव आणि परिस्थिती लक्षात घेऊन पालकत्वाची पद्धत ठरवणे महत्त्वाचे आहे.