Five Mothers According to Chanakya: आई म्हणजे केवळ आपल्याला जन्म देणारी व्यक्ती नव्हे, तर प्रेम, माया, संस्कार व योग्य मार्गदर्शन करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीमध्ये मातृत्वाचा अंश असतो. भारतीय संस्कृतीत आईला देवतांच्या बरोबरीचे स्थान दिले जाते. त्यामुळेच मातेला अत्यंत आदराचे स्थान आहे. मात्र, आचार्य चाणक्यांनी आपल्या नीतिशास्त्रात मातृत्वाची व्याप्ती आणखी मोठी असल्याचे सांगितले आहे. त्यांच्या मते, प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात एक नव्हे, तर पाच माता असतात.
चाणक्यांनी एका श्लोकातून या पाच मातांचा उल्लेख केला आहे. विशेष म्हणजे, यातील काही नाती आजच्या काळातही आपल्या आयुष्यात महत्त्वाची आहेत. या पाच मातांमध्ये जन्मदात्या आईसोबतच समाज आणि कुटुंबातील काही महत्त्वाच्या नात्यांचाही समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे या शिकवणुकीचा अर्थ समजून घेणे रंजक ठरते.
चाणक्यांच्या मते त्या पाच माता कोणत्या?
१. जन्मदात्री आई – सर्वांत पहिली आणि महत्त्वाची माता
या यादीतील पहिली व्यक्ती म्हणजे आपल्याला जन्म देणारी आई. तिच्यामुळेच आपले या जगात अस्तित्व निर्माण होते. ती मुलाच्या संगोपनासाठी स्वतःच्या सुखाचा त्याग करते, संकटाच्या काळात खंबीरपणे साथ देते आणि आयुष्यभर आपल्या मुलाच्या कल्याणाचा विचार करते. त्यामुळे जन्मदात्री आईला सर्वोच्च स्थान देणे स्वाभाविक आहे. तिचे प्रेम, माया व त्याग यांची तुलना कशाशीही करता येत नाही.
२. राजाची पत्नी – प्रजेला मातेसमान
चाणक्यांच्या मते, ज्या व्यक्तीवर संपूर्ण राज्याच्या प्रजेच्या पालन-पोषणाची जबाबदारी असते, तो राजा किंवा शासक प्रजेसाठी पित्याप्रमाणे असतो. त्यामुळे त्याच्या पत्नीला मातेसमान मानले जाते. राज्यातील नागरिकांनी राजाच्या पत्नीचा म्हणजेच राजमातेचा आदर करावा, अशी या शिकवणुकीमागील भावना आहे. प्रजेच्या हिताचा विचार करणाऱ्या शासकाच्या कुटुंबालाही त्यामुळे विशेष सन्मान दिला जातो.
३. गुरूची पत्नी – ज्ञानाच्या घरातील माता
भारतीय संस्कृतीत गुरूचे स्थान अत्यंत उच्च मानले जाते. गुरू विद्यार्थ्याला केवळ पुस्तकी ज्ञानच देत नाही, तर जीवन जगण्याची पद्धत, शिस्त, संस्कार आणि योग्य-अयोग्य यांतील फरक समजावून सांगतो. त्यामुळे गुरूची तुलना पित्याशी केली जाते. चाणक्यांच्या मते, गुरूची पत्नीही विद्यार्थ्यांसाठी आईसमान असते. म्हणूनच तिच्याशीही आईप्रमाणे आदराने आणि नम्रतेने वागावे.
४. भावाची किंवा मित्राची पत्नी वहिनीही मातेसमान
कुटुंबातील नाती जपण्याला चाणक्यांनी विशेष महत्त्व दिले आहे. भावाची पत्नी म्हणजे वहिनी. त्याचप्रमाणे मित्राची पत्नीही आदराच्या नात्याने जोडली जाते. चाणक्यांच्या शिकवणुकीनुसार या नात्यांकडे केवळ सामाजिक संबंध म्हणून न पाहता, त्यांना मातेसमान सन्मान द्यावा. घरातील मोठ्या व्यक्तींबद्दल आदर, मर्यादा आणि योग्य वर्तन ठेवणे हीच या शिकवणुकीची मुख्य भावना आहे.
५. सासू – पत्नी किंवा पतीच्या आईलाही आईचा दर्जा
या यादीतील पाचवी माता म्हणजे पतीची किंवा पत्नीची आई म्हणजेच सासू. विवाहानंतर दोन कुटुंबे एकमेकांशी जोडली जातात. त्यामुळे सासूलाही कुटुंबातील महत्त्वाच्या व्यक्तीचे स्थान दिले जाते.चाणक्यांच्या मते, सासूकडे केवळ सासू म्हणून न पाहता, तिला आईसमान प्रेम, आदर आणि सन्मान दिला पाहिजे. नात्यांमध्ये आपुलकी आणि परस्पर आदर असेल, तरच कुटुंबातील संबंध अधिक घट्ट होऊ शकतात.
चाणक्यांची शिकवण नेमके काय सांगते?
चाणक्यांच्या या विचारातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो. आयुष्यात आपल्याला घडवणाऱ्या, योग्य दिशा दाखविणाऱ्या आणि आपल्यावर मायेची छत्रछाया धरणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीचा आदर केला गेला पाहिजे. आईपण हे केवळ रक्ताच्या नात्यापुरते मर्यादित नसून, ते प्रेम, संस्कार, मार्गदर्शन आणि मायेच्या भावनेतही दिसून येते.
म्हणूनच चाणक्यांनी सांगितलेल्या या पाच मातांकडे केवळ प्राचीन शिकवण या दृष्टिकोनातून न पाहता, त्यांच्याकडे नाती जपणे आणि प्रत्येक नात्याला योग्य सन्मान देणे यांबाबतचा संदेश म्हणून पाहिले पाहिजे. आजच्या बदलत्या काळातही या विचारांमागचा अर्थ समजून घेतला, तर कुटुंब आणि समाजातल्या नात्यांमधील आदराची भावना अधिक दृढ होऊ शकते.
