Chanakya Niti Even Close Relatives Can Become Enemies: आपल्या आयुष्यात सर्वात जास्त विश्वास आपण कोणावर ठेवतो? तर आपल्या कुटुंबावर, नातेवाईकांवर आणि जवळच्या माणसांवर. पण, प्रत्येक वेळी रक्ताचे नातेच आपल्यासाठी हितकारक ठरते असे नाही. काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये आपलीच माणसे नकळत किंवा जाणीवपूर्वक आपल्या आयुष्यात अडचणी निर्माण करू शकतात, असे निरीक्षण आचार्य चाणक्य यांनी त्यांच्या चाणक्य नीतीमध्ये मांडले आहे.
राजकारण, समाजकारण, अर्थशास्त्र आणि मानवी स्वभावाचा सूक्ष्म अभ्यास करणारे आचार्य चाणक्य यांनी अनेक शतकांपूर्वी मानवी नातेसंबंधांबाबत काही महत्त्वपूर्ण विचार मांडले. त्यातील एक श्लोक आजही चर्चेचा विषय ठरतो.
‘ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी, भार्या रूपवती शत्रु: पुत्र: शत्रुरपण्डित:’
या श्लोकाद्वारे चाणक्य काही अशा परिस्थिती सांगतात, ज्यामध्ये आपलेच लोक आपल्यासाठी शत्रूसमान ठरू शकतात.
१. कर्जाचा डोंगर ठेवणारा पिता
आचार्य चाणक्यांच्या मते, जो पिता स्वतः कर्ज घेतो आणि ते फेडण्याची जबाबदारी पुढील पिढीवर टाकतो, तो आपल्या मुलासाठी संकटाचे कारण ठरू शकतो.
अशा परिस्थितीत मुलाला स्वतःच्या स्वप्नांपेक्षा कर्जाच्या ओझ्याशी झुंज द्यावी लागते. आयुष्याची सुरुवातच आर्थिक तणावाने होत असल्याने त्याच्या प्रगतीचा मार्ग कठीण होऊ शकतो, त्यामुळे चाणक्य अशा वर्तनाला मुलाच्या भविष्यासाठी घातक मानतात.
२. मुलांमध्ये भेदभाव करणारी माता
आई हे प्रेम आणि ममतेचे प्रतीक मानले जाते. मात्र चाणक्यांच्या मते, जर आई आपल्या मुलांमध्ये भेदभाव करत असेल तर त्याचे दूरगामी परिणाम होऊ शकतात.
एका मुलावर अधिक प्रेम आणि दुसऱ्याकडे दुर्लक्ष यामुळे भावंडांमध्ये मतभेद निर्माण होऊ शकतात. आत्मविश्वास कमी होऊ शकतो आणि कुटुंबातील नाती ताणली जाऊ शकतात, त्यामुळे चाणक्य समान वागणुकीला अत्यंत महत्त्व देतात.
३. सौंदर्यामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या
चाणक्यांच्या श्लोकातील हा भाग अनेकांना आश्चर्यचकित करतो. ते म्हणतात की, काही वेळा अति सौंदर्यही अडचणींचे कारण बनू शकते.
याचा अर्थ सौंदर्य वाईट आहे असा नसून, त्यातून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक, मानसिक किंवा कौटुंबिक गुंतागुंतींकडे त्यांनी लक्ष वेधले आहे. मत्सर, संशय किंवा अनावश्यक हस्तक्षेप यामुळे नातेसंबंधांमध्ये तणाव निर्माण होऊ शकतो, असे त्यांचे मत होते.
४. शिक्षण आणि विवेकाचा अभाव असलेली संतती
चाणक्यांच्या मते, केवळ जन्माला येणे पुरेसे नसते. योग्य शिक्षण, संस्कार आणि विवेक यांचे महत्त्व खूप मोठे आहे.
जर संततीला योग्य दिशा मिळाली नाही, निर्णयक्षमता विकसित झाली नाही किंवा जबाबदारीची जाणीव निर्माण झाली नाही, तर त्याचा परिणाम संपूर्ण कुटुंबावर होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत पालकांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागू शकतो.
चाणक्यांचा खरा संदेश काय?
या श्लोकाचा उद्देश नातेसंबंध तोडण्याचा नाही, तर त्यातील जबाबदाऱ्या समजावून सांगण्याचा आहे. प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या कृतींचा परिणाम कुटुंबावर कसा होतो, याचा विचार करावा हा त्यामागील मुख्य संदेश आहे.
चाणक्यांचे विचार आजच्या काळातही तितकेच महत्त्वाचे वाटतात, कारण नाती टिकवण्यासाठी केवळ प्रेम पुरेसे नसते, तर जबाबदारी, प्रामाणिकपणा, समानता आणि योग्य निर्णयक्षमता यांचीदेखील गरज असते; अन्यथा कधी कधी आपल्याच माणसांकडून मिळालेला त्रास परक्यांच्या विरोधापेक्षाही अधिक वेदनादायक ठरू शकतो.
(टीप- वरील बातमी प्राप्त माहितीवर आधारित आहे, लोकसत्ता डॉट.कॉम याची पुष्टी करत नाही.)
