Tragic Death of Two Siblings Bitten by a Snake : पावसाळ्याच्या दिवसांत सर्पदंशाच्या घटनांमध्ये मोठी वाढ होत असून पंजाबमधील लुधियाना जिल्ह्यात अत्यंत दुर्दैवी दुर्घटना घडली आहे. बसियान गावात सर्पदंशामुळे आठ वर्षांचा जोबनप्रीत आणि त्याची सहा वर्षांची बहीण जसप्रीत या दोन भावंडांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. या घटनेमुळे परिसरात हळहळ व्यक्त होत असून घरात शोककळा पसरली आहे.
रक्षाबंधनाच्या दिवशी ही दोन्ही मुले घराच्या खोलीबाहेर आजीजवळ झोपली होती. दुपारी ३ वाजेच्या सुमारास जोबनप्रीतने काहीतरी चावल्याची तक्रार आजीकडे केली. मात्र, कुटुंबीयांनी कीटक किंवा डास चावला असावा असा अंदाज बांधला. काही वेळातच जसप्रीतलाही तसाच त्रास होऊ लागला. मुलांची प्रकृती बिघडल्यानंतर परिसरात साप आढळून आला. कुटुंबीयांनी दोन्ही मुलांना तात्काळ रुग्णालयात दाखल केले; मात्र जसप्रीतचा वाटेतच मृत्यू झाला, तर जोबनप्रीतने उपचारादरम्यान प्राण गमावले.
भारतात दरवर्षी ५० हजार मृत्यू (50,000 deaths every year in India)
केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार, भारतात दरवर्षी अंदाजे ३० ते ४० लाख सर्पदंशाच्या घटना घडतात. यापैकी सुमारे ५० हजार रुग्णांचा मृत्यू होतो. जागतिक स्तरावर सर्पदंशामुळे होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी जवळपास निम्मे मृत्यू एकट्या भारतात होतात.
बीबीसीच्या वृत्तानुसार, पंजाब वन व वन्यजीव संरक्षण विभागासोबत काम केलेले सर्पमित्र निखिल संगार सांगतात की,” पंजाबमध्ये कोब्रा, कॉमन क्रेट, रसेल व्हायपर आणि सॉ-स्केल्ड व्हायपर या चार सापांच्या प्रजाती अत्यंत प्राणघातक आहेत.”
पावसाळ्यात सर्पदंश का वाढतात?(Why do snakebites increase during the rainy season?)
निखिल संगार यांच्या मते, “पावसाळा हा सापांचा प्रजननाचा काळ असतो. या दिवसांत कीटकांची संख्या वाढल्याने त्यांच्या शिकारीच्या शोधात साप मानवी वस्त्यांकडे वळतात. त्यामुळे पावसाळ्यात सर्पदंशाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या वाढते.”
सर्पदंश आणि कीटकदंशातील फरक(Difference between snakebite and insect bite)
समाना येथील शासकीय रुग्णालयातील वैद्यकीय अधिकारी डॉ. दीपक मोंगिया यांनी सांगितले की, “सर्पदंशाच्या खुणा वेगवेगळ्या असू शकतात. काही वेळा दोन, चार किंवा एकच खूण दिसू शकते. तर कीटक किंवा गोचिड चावल्यास त्याची खूण अत्यंत अस्पष्ट किंवा खरचटल्यासारखी दिसते. सामान्य व्यक्तीला हा फरक लगेच ओळखणे कठीण असल्याने प्रत्येक दंशाकडे गांभीर्याने पाहणे गरजेचे आहे.”
प्रथमोपचार : काय करावे आणि काय टाळावे? (First Aid: What to do and what to avoid?)
राष्ट्रीय आरोग्य मिशनच्या (SOP) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार सर्पदंश झाल्यास खालील खबरदारी घेणे आवश्यक आहे:
काय करावे? (What should I do?)
- शांत राहा: रुग्णाला घाबरू न देता शांत ठेवावे आणि हालचाल कमीत कमी ठेवावी.
- दागिने व घट्ट कपडे काढा: सूज येण्याची शक्यता असल्याने बाधित भागातील अंगठ्या, बांगड्या, घड्याळ आणि घट्ट कपडे तात्काळ काढावेत.
- स्थिर ठेवा: चावलेला हात किंवा पाय स्प्लिंटच्या साहाय्याने स्थिर ठेवावा.
- कुशीवर झोपवा: रुग्णाला डाव्या कुशीवर झोपवून डोक्याला हाताचा आधार द्यावा.
काय करू नये? (What should I do next?)
- घट्ट बांधू नका: चावलेला भाग दोरी किंवा कापडाने घट्ट बांधू नये; यामुळे रक्तप्रवाहात अडथळा येऊन अवयव निकामी होऊ शकतो.
- जखम कापू नका: ब्लेड वा चाकूने जखम कापणे, विष शोषण्याचा प्रयत्न करणे किंवा बर्फ/रसायने लावणे पूर्णपणे चुकीचे आहे.
- अंधश्रद्धा टाळा: मांत्रिक किंवा बाबांकडे जाऊन वेळ वाया न घालवता थेट सरकारी किंवा जवळच्या रुग्णालयात पोहोचावे.
वेळेवर उपचार हाच एकमेव बचाव (Timely treatment is the only protection)
लुधियाना सिव्हिल हॉस्पिटलचे वरिष्ठ वैद्यकीय अधिकारी डॉ. अखिल सारिन आणि डॉ. मोंगिया यांनी स्पष्ट केले की, सर्पदंशावर ‘प्रतिविष लस’ (Anti-Snake Venom) हाच एकमेव प्रभावी वैज्ञानिक उपचार आहे. सर्व सरकारी रुग्णालयांमध्ये ही लस मोफत व पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध असते. दंश झालेला साप विषारी असो वा नसून, लक्षणे दिसण्याची वाट न पाहता रुग्णाला त्वरित आपत्कालीन विभागात नेणे जीव वाचवण्यासाठी अत्यंत गरजेचे आहे.
