Google Mosquito Mission: डासांना पळवून लावण्यासाठी तुम्ही आतापर्यंत कॉइल्स, लिक्विड किंवा वेगवेगळे स्प्रे वापरले असतील. पण जर कोणी तुम्हाला सांगितलं की, डासांचा नायनाट करण्यासाठी चक्क ६ कोटींहून अधिक डास हवेत सोडले जाणार आहेत, तर तुमचा विश्वास बसेल? ऐकायला हे अत्यंत धक्कादायक आणि विचित्र वाटेल; पण अशी एक अजब योजना दुसरी-तिसरी कोणी नाही, तर दिग्गज टेक कंपनी ‘गुगल’ (Google) घेऊन आली आहे. अमेरिकेतील काही राज्यांमध्ये गुगल नेमकी कोणती योजना राबवत आहे आणि यामुळे डेंग्यू-मलेरिया कसा संपणार? चला सविस्तर जाणून घेऊया.
गुगलशी (Google) संबंधित एका कंपनीने ही योजना आखली असून, त्या माध्यमातून अमेरिकेच्या काही भागात कोट्यवधी डास सोडण्याची तयारी सुरू आहे.
गुगलची लाईफ सायन्सेस कंपनी ‘व्हेरिलाय’ (Verily) अमेरिकेतील डासांचा प्रादुर्भाव कमी करण्यासाठी येत्या दोन वर्षांत फ्लोरिडा आणि कॅलिफोर्नियाच्या काही भागांत सुमारे ६.४ कोटी नर डास सोडणार आहे. हा प्रकल्प व्हेरिलायच्या ‘डीबग’ (Debug) प्रोग्रामचा एक भाग असून, याचा मुख्य उद्देश डासांची संख्या नियंत्रित करणे हा आहे.
विशेष बाब म्हणजे, या योजनेमध्ये कोणत्याही विषारी कीटकनाशकांचा वापर केला जाणार नाही आणि कोणत्याही प्रकारचे जेनेटिक इंजिनिअरिंग (जनुकीय बदल) देखील केले जाणार नाही. त्याऐवजी कंपनी अशा डासांना वातावरणात सोडणार आहे जे मानवाला चावतच नाहीत. हा प्रयोग यापूर्वीही अनेक देशांमध्ये यशस्वीरीत्या राबवण्यात आला आहे.
६.४ कोटी डासांची ही योजना कशी काम करणार?
या योजनेंतर्गत सोडले जाणारे सर्व डास ‘एडिस इजिप्ती’ (Aedes aegypti) प्रजातीचे नर डास असतील. या नर डासांच्या शरीरात ‘वोलबाचिया’ (Wolbachia) नावाचा एक नैसर्गिक बॅक्टेरिया (जीवाणू) आधीच उपस्थित असेल. हा जीवाणू जगभरातील अनेक कीटकांच्या प्रजातींमध्ये नैसर्गिकरीत्या आढळतो.
यातील सर्वात महत्त्वाची बाब अशी की, नर डास कधीही मानवाला चावत नाहीत (ते फक्त वनस्पतींचा रस पितात). त्यामुळे हे कोट्यवधी डास सोडल्यामुळे नागरिकांना डास चावण्याच्या घटनांमध्ये कोणतीही वाढ होणार नाही. जेव्हा हे ‘वोलबाचिया’ बॅक्टेरिया असलेले नर डास जंगलातील मादी डासांशी संकर (प्रजनन) करतील, तेव्हा त्यांच्यापासून तयार होणारी अंडी विकसित होऊ शकणार नाहीत आणि त्यातून नवीन डास जन्माना येणार नाहीत. परिणामी, हळूहळू डासांची नवीन पिढी निर्माण होणे बंद होईल आणि संबंधित भागातील डासांची एकूण संख्या झपाट्याने कमी होईल.
कोणत्या आजारांवर याचा परिणाम होणार?
ही आधुनिक तंत्रज्ञान पद्धती विशेषतः ‘एडिस इजिप्ती’ प्रजातीच्या डासांना लक्ष्य करते. हाच तो डास आहे जो जगभरात अनेक गंभीर आणि जीवघेणे आजार पसरवण्यासाठी कारणीभूत मानला जातो. यामध्ये प्रामुख्याने खालील आजारांचा समावेश होतो:
- डेंग्यू (Dengue Fever)
- झिका व्हायरस (Zika Virus Disease)
- चिकनगुनिया (Chikungunya)
- येलो फीवर (Yellow Fever)
आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, जर या विशिष्ट प्रजातीच्या डासांच्या संख्येवर नियंत्रण मिळवले, तर या घातक आजारांचा प्रसार मोठ्या प्रमाणात रोखता येऊ शकतो. याच कारणामुळे जगभरातील अनेक वैज्ञानिक संस्था अशा तंत्रज्ञानावर काम करत आहेत, ज्यामुळे आजार पसरवणाऱ्या डासांची संख्या नैसर्गिकरीत्या मर्यादित करता येईल.
