आपल्या आयुष्यात चांगल्या आणि वाईट माणसांची पारख कशी करावी, याविषयी चाणक्य नीतीमध्ये सविस्तर मार्गदर्शन आढळते. अनेकदा एखाद्या व्यक्तीची असत्य मांडणी किंवा खोटे वागणे त्वरित ओळखणे कठीण जाते. सर्वात मोठी अडचण तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा आपल्याला समोरच्या व्यक्तीच्या वर्तनाबद्दल शंका असते, पण तिचे खोटेपणा सिद्ध करता येत नाही. आचार्य चाणक्य यांच्या मते, ही ५ लक्षणे आणि संकेत लक्षात ठेवल्यास आपण समोरच्याचा खरा हेतू सहज ओळखू शकतो.
१. चोरून पाहणे आणि डोळ्यांची भाषा (Sneaking and eye language)
एखाद्याशी संवाद साधताना त्याच्या नजरेकडे आणि डोळ्यांतील भावांकडे बारीक लक्ष द्या. जर ती व्यक्ती सामान्य संभाषणादरम्यान वारंवार इकडे-तिकडे पाहत असेल, तुमच्याशी थेट नजरेला नजर मिळवणे टाळत असेल किंवा प्रश्न विचारल्यावर अस्वस्थ होत असेल, तर तिच्या बोलण्यावर लगेच विश्वास ठेवू नका.
२. बोलणे आणि हावभावांमधील तफावत (The gap between speech and gestures)
खोटे बोलताना व्यक्तीच्या शब्दरचनेत आणि तिच्या देहबोलीत (Body Language) स्पष्ट फरक दिसून येतो. उदा. तोंडाने ती व्यक्ती तुमचे कौतुक करत असेल, पण तिच्या चेहऱ्यावरील हावभाव, आवाजाचा टोन आणि एकूणच वागणूक यातून नकारात्मक संकेत मिळत असतात.
३. गरजेपेक्षा जास्त गोड बोलणे (To speak too sweetly is not necessary.)
काही लोकांचा स्वभाव अतिशय नम्र आणि गोड असतो. प्रत्येक गोड बोलणारी व्यक्ती वाईट असतेच असे नाही; परंतु जे लोक अवाजवी स्तुती आणि खुशामत करतात त्यांच्यापासून सावध राहणे गरजेचे आहे. चाणक्य नीतीनुसार, स्वार्थी लोक आपले काम साध्य करण्यासाठी अति-गोडपणा दाखवतात आणि काम झाल्यावर साधी विचारपूसही करत नाहीत.
४. वारंवार विषय बदलणे किंवा फिरवणे (Frequently changing or diverting the subject)
जर एखादी व्यक्ती साध्या प्रश्नाचे उत्तर देणे टाळून वारंवार मूळ विषय बदलण्याचा प्रयत्न करत असेल किंवा प्रमाणापेक्षा जास्त स्पष्टीकरण (Justification) देत असेल, तर तिचे बोलणे गांभीर्याने पारखा. आपले खोटे झाकण्यासाठी लोक अनेकदा अवाजवी माहिती देऊन मूळ विषयावरून लक्ष विचलित करतात.
५. क्षुल्लक गोष्टींवरून चिडणे किंवा रागावणे (Getting irritated or angry over trivial things)
जर एखाद्या साध्या आणि सर्वसामान्य प्रश्नावर समोरची व्यक्ती अचानक रागवू लागली किंवा आक्रमक झाली, तर समजून घ्या की ती स्वतःचा खोटेपणा लपवण्याचा प्रयत्न करत आहे.
