अशा व्यक्तीच्या दारी कधीही दारिद्र्य, गरीबी येत नाही; पैशाचा ओघ कायम राहतो, चाणक्यांचे ‘हे’ ३ नियम लक्षात ठेवा घरात नांदेल सुख-समृद्धी…

श्लोक

उद्योगे नास्ति दारिद्र्यं जपतो नास्ति पातकम्।

मौने च कलहो नास्ति नास्ति जागरिते भयम् ॥

या श्लोकाचा अर्थ:

‘नीतिशास्त्रा’त वर्णन केल्यानुसार, या श्लोकाचा अर्थ असा आहे की, जो व्यक्ती सातत्याने (जिद्द आणि उत्साहाने) कठोर परिश्रम करते, ती कधीही दरिद्री किंवा गरीब राहत नाही. जो व्यक्ती सतत ईश्वराचे नामस्मरण करतो किंवा त्याचे स्मरण करतो, त्याची सर्व पापे नष्ट होतात. योग्य वेळी मौन पाळल्याने भांडणे आणि कलह टाळता येतात. चाणक्य म्हणतात की, जो व्यक्ती सदैव सतर्क, जागृत आणि जागरूक राहतो, त्याला आयुष्यात कधीही भीतीचा सामना करावा लागत नाही.

श्लोकाचा भावार्थ:

चाणक्य म्हणतात की, जो व्यक्ती कठोर परिश्रम करते, तिचे दारिद्र्य दूर होते; कष्टाच्या बळावर माणसाचे नशीबही बदलता येते. योग्य दिशेने केलेल्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमुळे ज्ञान आणि सुख या दोन्ही गोष्टी प्राप्त होतात. ज्ञानामुळे संपत्ती मिळते आणि परिणामी दारिद्र्य नष्ट होते. आचार्य चाणक्यांच्या मते, जो मनुष्य सतत ईश्वराचे चिंतन किंवा स्मरण करतो म्हणजेच मंत्रांचा अखंड जप आणि उपासना करतो त्याची बुद्धी व मन शुद्ध होते आणि अखेरीस सर्व प्रकारची पापे नष्ट होतात.

श्लोकाच्या दुसऱ्या भागात असे स्पष्ट केले आहे की, मौन पाळल्याने वादविवाद टळतात; थोडक्यात सांगायचे तर, कोणत्याही संघर्षावर किंवा मतभेदावर मौन हाच उपाय आहे. चाणक्य यांच्या मते, शांत राहिल्याने संकटे टाळता येतात आणि इतरांना आपल्या मनातील विचार समजत नाहीत. जो व्यक्ती सदैव सतर्क राहून आपली कामे काळजीपूर्वक करतो, त्याला कशाचीही भीती वाटत नाही. याउलट, जे लोक आळशी असतात, ज्यांच्यात सतर्कतेचा अभाव असतो आणि ज्यांना कष्टाची सवय नसते, त्यांचे प्रत्येक परिस्थितीत नुकसानच होते, असे चाणक्य मानतात.