पहाटे उठणारा कोंबडा शिकवतो लीडरशिपचे ‘हे’ ४ धडे; चाणक्य नीतीचा हा मंत्र प्रत्येक मॅनेजरसाठी ठरेल गेमचेंजर!

चाणक्य नीतीमधील हा श्लोक आधुनिक व्यवस्थापनाचा (मॉडर्न मॅनेजमेंट) पाया मानला जातो:

प्रत्युत्थानं च युद्धं च संविभागं च बन्धुषु।
स्वयमाक्रम्य भुक्तं च शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात्‌॥

भावार्थ: योग्य वेळी जागे होणे, रणांगणात तत्पर राहणे, बांधवांना त्यांचा वाटा देणे आणि स्वतः पुढाकार घेऊन उपभोग घेणे, या चार गोष्टी माणसाने कोंबड्याकडून शिकल्या पाहिजेत.

आज ज्याला आपण ‘लीडरशिप क्वालिटी’ किंवा ‘नेतृत्व गुण’ म्हणतो, चाणक्य यांनी ते शतकांपूर्वीच कोंबड्याच्या सवयींमध्ये पाहिले होते. या चार मुद्द्यांमध्ये आजच्या कॉर्पोरेट जगतातील व्यवस्थापनाची संपूर्ण तत्त्वे दडली आहेत.

१. योग्य वेळी जागे होणे: सक्रिय नेतृत्त्वाचा पाया (Proactive Leadership)

कोंबडा पहाट होताच आरवतो. कोणीतरी आधी बोलेल याची तो वाट पाहत नाही. चाणक्य याला ‘प्रत्युत्थानं’ म्हणजेच योग्य वेळी स्वतःहून उठून उभे राहणे म्हणतात. आधुनिक व्यवस्थापनात याला ‘प्रोॲक्टिव्ह लीडरशिप’ म्हटले जाते.

जो नेता बाजारातील बदलांची चाहूल सर्वात आधी ओळखतो आणि संकट येण्यापूर्वीच टीमला तयार करतो, तोच स्पर्धेत पुढे राहतो. ॲपलचे स्टीव्ह जॉब्स असोत किंवा इन्फोसिसचे नारायण मूर्ती, प्रत्येक मोठ्या नेत्याच्या यशाची पहिली अट हीच राहिली आहे की त्यांनी वेळेच्या आधी पाहिले आणि वेळेवर पाऊल उचलले.

२. युद्धासाठी सदैव सज्जता: स्पर्धात्मक तत्परता (Competitive Readiness)

कोंबडा अचानक होणाऱ्या हल्ल्याने कधीही घाबरून जात नाही. तो प्रत्येक क्षणी सतर्क आणि लढण्यासाठी तयार असतो. चाणक्य याला ‘युद्धं’ म्हणतात. व्यवसाय जगतात याचा अर्थ ‘कॉम्पिटिटिव्ह रेडीनेस’ असा होतो.

कोणतीही बाजारपेठ कायम स्थिर राहत नाही. नवीन कंपन्या येतात, नवीन तंत्रज्ञान जुन्या पद्धतींना मागे टाकते. जो नेता ‘सध्या सर्व काही ठीक चालले आहे’ या विचारात राहतो, तो मागे पडतो. नोकिया कंपनीचे उदाहरण सर्वांसमोर आहे – बाजारपेठेत वर्चस्व असूनही स्मार्टफोनच्या क्रांतीसाठी ती तयार नव्हती. चाणक्य सांगतात की, शांततेच्या काळातही युद्धाची तयारी ठेवा.

३. सहकाऱ्यांना त्यांचा वाटा द्या: संघ बांधणीचे खरे रहस्य (Team Building & Shared Ownership)

कोंबड्याला जेव्हा दाणा मिळतो, तेव्हा तो आरवून आपल्या सहकाऱ्यांनाही बोलावतो. तो एकटा खात नाही. चाणक्य याला ‘संविभागं च बन्धुषु’ म्हणजेच बांधवांना त्यांचा भाग देणे असे म्हणतात. हा गुण आजच्या टीम लीडरशिपचा आत्मा आहे.

जो मॅनेजर यशाचे श्रेय स्वतः घेतो आणि अपयशाची जबाबदारी टीमवर ढकलतो, तो फार काळ टिकू शकत नाही. उलट, जो नेता यशाचे श्रेय सहकाऱ्यांमध्ये वाटतो आणि संसाधनांचे न्याय्य वाटप करतो, त्याची टीम त्याच्यासाठी असामान्य कामगिरी करून दाखवते. कॉर्पोरेट भाषेत यालाच ‘एम्प्लॉई एंगेजमेंट’ आणि ‘शेअर्ड ओनरशिप’ म्हटले जाते.

४. स्वतः पुढाकार घेऊन संधी साधा: पहिला पाऊल उचलण्याची ताकद (Bias for Action & Initiative)

चौथी गोष्ट सर्वात महत्त्वाची आहे – ‘स्वयमाक्रम्य भुक्तं’, म्हणजेच स्वतः आक्रमण करून उपभोग घेणे. कोंबडा अन्न समोर येण्याची वाट पाहत नाही, तो स्वतः जमीन उकरून अन्न शोधतो. हे ‘ओनरशिप’ आणि ‘इनिशिएटिव्ह’चे तत्त्व आहे.

जो व्यक्ती संधी चालून येण्याची वाट पाहत राहतो, त्याला बहुदा पश्चात्तापच होतो. जो स्वतः संधी निर्माण करतो, नवीन प्रोजेक्ट हातात घेतो, नवीन जबाबदारी मागतो आणि नवीन बाजारपेठ शोधतो, तोच पुढे जातो. आजच्या स्टार्टअप संस्कृतीत याला ‘बायस फॉर ॲक्शन’ (कारवाईसाठी पुढाकार) असे म्हणतात.

शतकानुशतके जुनी नीती, आजही तितकीच प्रभावी

चाणक्यांनी जेव्हा हा श्लोक लिहिला, तेव्हा एमबीएचे वर्ग नव्हते की बोर्डरूम्स नव्हत्या. परंतु त्यांनी मानवी स्वभाव आणि यशाचे नियम अचूक ओळखले होते. वेळेवर जागे होणे, सदैव सतर्क राहणे, सहकाऱ्यांना त्यांचा हक्क देणे आणि स्वतः पुढाकार घेऊन पुढे जाणे – हे चार गुण कोणत्याही युगात आणि कोणत्याही क्षेत्रात यशाची हमी देतात.

पुढच्या वेळी जेव्हा सकाळी कोंबड्याचा आवाज ऐकू येईल, तेव्हा चाणक्यांचा हाच संदेश आठवा: “उठा, तयार राहा, वाटा आणि स्वतः पुढे व्हा!”